सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

Tarkasangraha with Nyayabodhini of Annambhatta by Kedarnath Tripathi

अन्नम्भट्ट द्वारा

DevanagariHindipublished199 पृष्ठ

पृष्ठ 34, कुल 199 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 34

न्यायबोधिनी-कलासंबलितः १५
रूपादिचतुष्टयं पृथिव्यां पाकजमनित्यञ्च । अन्यत्रापाकजं
नित्यमनित्यञ्च । नित्यगतं नित्यम् । अनित्यगतमनित्यम् ।
रूप आदि ( रूप-रस-गन्ध-स्पर्श ) चार पृथिवी में पाक से ( विलक्षण तेज के
संयोग से ) उत्पन्न होते हैं और अनित्य हैं । और पृथिवी से भिन्न में अपाकज होते
हैं तथा नित्य भी हैं और अनित्य भी हैं । नित्य द्रव्य में रहने वाले रूपादि नित्य होते
हैं और अनित्य द्रव्य में रहने वाले रूपादि अनित्य होते हैं ।
न्यायबोधिनी
स्पर्शं लक्षयति त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्य इति । अत्रापि मात्रपदं संख्यादि-
सामान्यगुणादावतिव्याप्तिवारणाय । अन्यविशेषणकृत्यं पूर्ववद्बोध्यम् ।
ग्राह्यत्वपदार्थोऽपि पूर्ववदेव प्रत्यक्षविषयत्वरूप एव बोध्यः ।
रूपादिचतुष्टयमिति । एतत्तत्वनिर्णयश्चेत्थम्—पाको नाम विजाती-
यतेजः संयोगः । स च नानाजातीयरूपजनको विजातीयः तेजःसंयोगः । तदपे-
क्षया रसजनको विजातीयः । एवं गन्धजनकोऽपि ततो विजातीय एव ।
एवं स्पर्शजनकोऽपि तथैव । एवं प्रकारेण भिन्नभिन्नजातीयाः पाकाः कार्य-
वैलक्षण्येन कल्पनीयाः ।
यथा तृणपुञ्जनिक्षिप्त आम्रादौ उष्मलक्षणविजातीयतेजःसंयोगात्
पूर्वहरितरूपनाशेन रूपान्तरस्य पीतादेरुत्पत्तिर्न तु रसादेरुत्पत्तिः । पूर्वरस-
स्याम्लस्यैवानुभवात् । क्वचित् पूर्वहरितरूपसत्त्वेऽपि रसपरावृत्तिर्दृश्यते ।
विजातीयतेजःसंयोगरूपपाकवशात् पूर्वतनाम्यरसनाशेन मधुररसस्यानु-
भवात् । तस्माद् रूपजनकापेक्षया रसजनको विलक्षण एवाङ्गीकार्यः ।
एवं गन्धजनको विलक्षण एव, रूपरसयोरपरावृत्तावपि पूर्वगन्धना-
शेऽपि विजातीयपाकवशात् सुरभिगन्धोपलब्धेः । एवं स्पर्शजनकपाक-
वशात् कठिनस्पर्शनाशेन मृदुस्पर्शानुभवात् । तस्माद्रूपादिजनका विजातीया
एव पाकाः । अत एव पार्थिवपरमाणूनामेकजातीयत्वेऽपि पाकमहिम्ना
विजातीयद्रव्यान्तरानुभवः । यथा गोभुक्ततृणादीनामापरमाण्वन्तभङ्गे
हिन्दी-कला
में रहनेवाली रसत्व-गन्धत्व आदि जाति में रसादिलक्षण की अतिव्याप्ति हो
जायगी । अतः रसादि के लक्षण में भी विशेषण-विशेष्य दोनों का उपादान आव-
श्यक है । ऐसा जानना चाहिये ।
त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यणत्व स्पर्श का लक्षण है । यहाँ भी मात्रपद का उपा-
दान संख्या आदि सामान्यगुणों में अतिव्याप्तिवारण के लिये है । अन्य विशेषणों का
प्रयोजन रूपलक्षण के समान ही समझना चाहिये । 'ग्राह्यत्व' पद का अर्थ भी पूर्व
के समान ही प्रत्यक्षविषयत्वरूप जानना चाहिये ।