तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)
Tarkasangraha with Nyayabodhini of Annambhatta by Kedarnath Tripathi
अन्नम्भट्ट द्वारा
पृष्ठ 162, कुल 199 में से
संदर्भ में पढ़ेंसहिन्दीपदकृत्यसहितः १४५
कालस्य किं लक्षणं, कति च-भेदाः ?—
अतीतादिव्यवहारहेतुः कालः । स चैको विभुर्नित्यश्च ।
दिशः किं लक्षणं, कतिविधा च सा ?--
प्राच्यादिव्यवहारहेतुर्दिक् । सा चैका नित्या विभ्वी च ।
आत्मनः किं लक्षणं, कतिविधश्च सः ? -
ज्ञानाधिकरणमात्मा । स द्विविधः-जीवात्मा परमात्मा चेति ।
पदकृत्यम्
विभ्विति । सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगीत्यर्थः ।
अतीतेति । अतीत इत्यादिर्यो व्यवहारोऽतीतो भविष्यन्वर्तमान इत्या-
द्यात्मकस्तस्यासाधारणहेतुः काल इत्यर्थः । १नन्विदं लक्षणमाकाशेऽतिव्याप्तं
व्यवहारस्य शब्दात्मकत्वादिति चेत्, न, अत्र हेतुपदेन निमित्तहेतोर्विवक्षि-
तत्त्वात् । न चैवं कण्ठताल्वाद्यभिघातेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । विभुत्व-
स्यापि निवेशात् ।
प्राचीति । इयं प्राचीयमर्वाचीयं प्रतीचीयमुदीचीत्यादिव्यवहारासाधारणं
कारणं दिगित्यर्थः । हेतुर्दिगित्युच्यमाने परमाण्वादावतिव्याप्तिः स्यात्तद्वार-
णाय प्राच्यादिव्यवहारहेतुरिति । २आकाशादिवारणायासाधारणेति ।
ज्ञानाधिकरणेति । भूतलादिवारणाय ज्ञानेति । कालादिवारणाय सम-
वायेनेत्यपि देयम् । ईश्वर इति । समवायसम्बन्धेन नित्यज्ञानवानीश्वरः ।
जीव इति । सुखादिसमवायिकारणं जीव इत्यर्थः ।
हिन्दी
आकाशका लक्षण किया जाय तो आकाशमें शब्दका नित्य योग नहीं होनेसे असम्भव
हो जायगा । इसलिए शब्दका समवायमात्र सूचित करनेके लिए गुणपद दिया । यदि
केवल गुणवत्त्वको आकाशका लक्षण माना जाय तो भी असम्भवदोष हो जायगा ।
क्योंकि शब्दातिरिक्त आकाशमें कोई भी ऐसा गुण प्रतीयमान नहीं है जो आकाशको
लक्षित कर सके ।
१. “काललक्षणकी अतिव्याप्ति आकाशमें हो जायगी, क्योंकि अतीतादिव्यवहार
शब्दरूप है और शब्दका हेतु आकाश होता है" ऐसा नहीं कह सकते । क्योंकि यहाँ
हेतुपदसे निमित्तकारण विवक्षित है, आकाश तो शब्दका समवायिकारण होता है ।
यहाँ यह आशङ्का नहीं कर सकते हैं कि कण्ठताल्वादिका अभिघात शब्दरूप
व्यवहारका निमित्तकारण है, अतः उसमें काललक्षणकी अतिव्याप्ति हो जायगी ।
क्योंकि कालके उक्त लक्षणमें विभुत्वका भी सन्निवेश कर देनेसे कण्ठताल्वाद्यभिघातमें
अतिव्याप्ति नहीं होगी ।
२. आकाशादि साधारणकारणमें दिक्लक्षणकी अतिव्याप्तिवारणके लिए
असाधारणकारणका निवेश किया गया ।
१०