तर्कसंग्रह एवं न्यायबोधिनी (अन्नम्भट्ट - पं. केदारनाथ त्रिपाठी सान्वय सटीक)

१४२ तर्कसंग्रहः [ प्रत्यक्षपरिच्छेदः
कियन्तो विशेषाः ? —
नित्यद्रव्यवृत्तयो विशेषास्त्वनन्ता एव ।
समवायः कतिविधः ? —
समवायस्त्वेक एव ।
अभावः कतिविधः ? —
अभावश्चतुर्विधः — प्रागभावः प्रध्वंसाभावोऽत्यन्ताभावोऽन्यो-
न्याभावश्चेति ।
पृथिव्याः किं लक्षणं, कति च भेदाः ? —
तत्र गन्धवती पृथिवी । सा द्विविधा नित्याऽनित्या च ।
नित्या — परमाणुरूपा । अनित्या — कार्यरूपा । पुनस्त्रिविधा — शरीरे-
न्द्रियविषयभेदात् । शरीरमस्मदादीनाम् । इन्द्रियं गन्धग्राहकं
घ्राणं नासाग्रवर्ति । विषयो मृतपाषाणादिः ।
पदकृत्यम्
असम्भवश्च लक्ष्यमात्रावृत्तित्वम् । यथा-गोरेकशफवत्त्वं न लक्षणं तस्या-
सम्भवग्रस्तत्वात् । नित्येति । १ध्वंसभिन्नत्वे सति ध्वंसाप्रतियोगित्वं नित्य-
त्वम् । ध्वंसेऽतिव्याप्तिवारणाय ध्वंसभिन्नेति विशेषणम् । घटादावति-
व्याप्तिवारणाय विशेष्यदलम् । ध्वंसप्रतियोगित्वं प्रागभावप्रतियोगित्वं
वाऽनित्यत्वम् । शरीरेति । यद्भोगायतनं तदेव शरीरं चेष्टाश्रयो वा ।
इन्द्रियमिति । चक्षुरादावतिव्याप्तिवारणाय गन्धग्राहकमिति । कालादावति-
हिन्दी
१. जो ध्वंससे भिन्न हो और ध्वंसका अप्रतियोगी हो, उसे नित्य कहते हैं । ध्वंसका
अप्रतियोगी ध्वंस भी है, क्योंकि ध्वंसका ध्वंस नहीं होता है । अतः ध्वंसमे नित्यका
लक्षण न चला जाय, इसलिये “ध्वंसभिन्न" यह विशेषण दिया । ध्वंससे भिन्न घटादिमें
नित्यलक्षणकी अतिव्याप्तिके निवारणके लिये “ध्वंसाप्रतियोगित्व" यह विशेष्यदल
दिया । क्योंकि घट तो ध्वंसका प्रतियोगी होता है । जिसका अभाव होता है, उसे
प्रतियोगी कहते हैं । ध्वंस या प्रागभावका जो प्रतियोगी हो, वह अनित्य है ।
शरीरेति । जो सुखदुःखादिभोगका आधार हो अथवा जिसमें चेष्टा हो, वही शरीर
है । इन्द्रियमिति । चक्षु आदिमें घ्राणलक्षणके अतिव्याप्तिवारणके लिये 'गन्धग्राहकम्'
यह विशेषण दिया । जन्यमात्रका जनक होनेसे काल भी गन्धग्रहणका कारण है, अतः
काल आदिमें घ्राणलक्षणके अतिव्याप्तिवारणके लिये 'इन्द्रियम्' यह कहा ।