ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

एकादशाध्याये तृतीयः खण्डः । ३९९
ज्ञातमत्राऽप्यतिदिशति—
यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥
यदेव प्रकृतावग्निष्टोमे विहितस्य गायत्रस्य ब्राह्मणं(१) “इमे वै लोका
गायत्रं ऽयावृद्गेय”मित्यादि तदेवाऽस्याऽपि विहितस्य गायत्रस्य ब्राह्म-
णम् । प्रकरणभेदाद्ब्राह्मणस्याऽसम्बन्धशङ्का स्यात् । तन्मा भूदित्यर्थ-
मयमतिदेशः ॥ ३ ॥
अथाऽ'भिद्रोणानी'त्यस्यां गातव्यं साम विधत्ते—
आश्वं भवति ॥ ४ ॥
स्पष्टम् । एतदप्येकर्चम् ॥ ४ ॥
अथैतत् प्रवृत्त्युपन्यासेन प्रजातिहेतुरिति स्तौति—
अश्वो वै भूत्वा प्रजापतिः प्रजा असृजत स प्रा-
जायत बहुरभवत्प्रजायते बहुर्भवत्याश्वेन तुष्टुवानः॥२॥
पुरा खलु प्रजापतिः सर्वकारणभूतः स्रष्टा अश्वः अश्वरूपी भूत्वा
प्रजाः स्रष्टव्या असृजत सृष्टवान् । पुनरपि स प्राजायत बहुप्रजारूपेणो-
त्पद्यत । ततः बहुरनेकविधोऽभवत् । अतः आश्वेनाऽश्वसम्बन्धिना
साम्ना तुष्टुवानः स्तुतवान् यजमानः प्रजायते पुत्रपौत्रादिरूपेणोत्पद्यते
ततो बहुरनेको भवति ॥ ५ ॥
अथैतस्य निधनविभक्तिमनूद्य स्तौति—
एकाक्षरं निधनमुपयन्ति रथन्तरस्याऽनतिवादाय ॥ ६ ॥
रा २३४५न् इति एकाक्षरं हि अस्य साम्नो निधनं तदुपयन्ति ! रथ-
न्तरस्य साम्नोऽनतिवादायाऽतिवादाभावाय भवति । अस्ति हि रथन्त-
रस्यैकमेवाऽक्षरं निधनम् । तद्यत्राऽपि अनेकाक्षरं निधनं स्यात् रथन्त-
रस्यानतिवादो भवेत् । अत उभयोरेकाक्षरत्वेन साम्यादतिवादा-
भावः सिध्यतीत्यर्थः ॥ ६ ॥
एतद्वेदनं प्रशंसति—
अनतिवाद्येनं भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद ॥ ७ ॥
य एवमुक्तमर्थं जानाति एनं वेदितारं भ्रातृव्यः शत्रुरनतिवादी अती-
त्य वादी न भवति एतद्वचनस्योपरि भ्रातृव्यवचनं नोत्पद्यत इत्यर्थः॥७॥
अथ"सुता इन्द्राय वायव" इत्यस्यां गातव्यं साम विधत्ते—
सोमसाम भवति ॥ ८ ॥
१. ता. ब्रा. ७. १. १.