ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

अथ तृतीयः खण्डः ॥
अथ माध्यन्दिनपवमानस्य सामानि विधास्यन् स्तोत्रीयांस्ता-
वद्विधाय स्तौति—
"प्र सोमासो विपश्चित" इति गायत्री भवति प्रेत्यै
"अभिद्रोणानि बभ्रव" इत्यभिक्रान्त्यै "सुता इन्द्राय
वायव" इति सँस्कृत्यै "प्र सोम देव वीतय" इति प्रेत्यै
"प्र तु द्रवे"ति प्रेत्यै प्र वा एतेनाऽह्ना यन्ति ॥ १ ॥
(१)'प्र सोमास' इति गायत्रीच्छन्दस्का प्रथमा स्तोत्रीया भवति । सा
च प्रशब्दयोगात् प्रेत्यै प्रायणाय दशरात्रप्रारम्भायोचिता(२) “अभि-
द्रोणानि बभ्रव" इत्यस्यां तु अभीत्युपसर्गो दृश्यते । तेन चाऽभिक्रमणं
स्मार्यते । अतः सा अभिक्रान्त्यै अभिक्रमणाय दशरात्रस्याऽभितः आक्र-
मणाय भवति । (३)'सुता इन्द्राय वायव' इत्यत्रस्थ(४) सुतशब्देनाऽभिषु-
तसोमवाचिना अभिषवाख्यः संस्कारो बुद्धावुपस्थाप्यते । अतस्सा सं-
स्कृत्यै प्रवृत्तस्य दशरात्रस्य संस्कारगुणातिशयाधानाय भवति । (५) “प्र
सोम देव वीतये' (६)"प्र तु द्रवे"त्यनयोः प्रशब्दयोगात् प्रायणं बु-
द्धिस्थं भवति । अतस्तदुभयं प्रेत्यै प्रायणाय दशरात्रस्याऽऽरम्भाय यो-
ग्यम् । एतेन त्रिवृत्स्तोमेन प्रथमेनाऽह्ना प्रयन्ति वै प्रायणमेव कुर्वन्ति
यजमानाः । अतः प्रायणस्य प्रतिपादिका स्तोत्रीया योग्येति भावः ॥ १ ॥
अथ "प्र सोमास" इत्यस्यां स्तोत्रीयायां गातव्यं साम विधत्ते—
गायत्रं भवति ॥ २ ॥
तच्चैकर्चमित्युत्तराग्रन्थे एकस्या ऋच एवाऽध्ययनादवसीयते ॥ २ ॥
अस्य च गायत्रस्य स्तुतिप्रकारविधायकं ब्राह्मणं सार्थवादं पूर्वमा-
१. प्र सोमासो विपश्चितोऽपो नयंत ऊर्मयः । वनानि महिषा इव ॥
२. अभिद्रोणानि बभ्रवः शुक्रा ऋतस्य धारया । वाजं गोमन्तमक्षरन् ॥
३. सुता इन्द्राय वायवे वरुणाय मरुद्भ्यः । सोमा अर्षन्तु विष्णवे ॥
( सा. सं. उ. १. २. १९. १ )
४. सुतशब्दोऽभिषुतसोमवाची तेन. इति ख. पु.
५. प्र सोम देववीतये सिन्धुर्न पिप्ये अर्णसा ।
अंशोः पयसा मदिरो न जागृविरच्छाकोशं मधुश्चुतम् । (सा. सं. उ. १.२.२०.१)
६. प्र तु द्रव परिकोशं निषीद नृभिः पुनानो अभिवाजमर्ष । अश्वं नत्वा वाजिनं
मर्जयन्तोऽच्छा बर्ही रशनाभिर्नयन्ति ॥ ( सा. सं. उ. ११. १०. १. )