ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

एकादशाध्याये प्रथमः खण्डः । ३९५
त्यादिना कस्मात् पूर्वं रथन्तरं योगमानश इत्यन्तेन पूर्वे प्रजापतेर्म-
नसि समुद्भूतमपि वृहत्तिरस्कृत्य सृष्टिसमये रथन्तरस्यैव प्रथमसृ-
र्जनात् प्रथमयोग इति पूर्वमुक्तम् । तदेवाऽत्र विजित्येत्युच्यते । वि-
जित्या विजयेनैव रथन्तरं बृहतः पूर्वं दशरात्रस्य प्रथमेऽहनि योगं स-
म्बन्धमानशे प्राप । तृचत्रयात्मको हि त्रिवृत्स्तोमस्तेषु तेषु प्रदेशेषु स-
माम्नातामेकैकामृचमादाय तृचीकृताः ते तृचाः स्युरिति ॥ ४ ॥
विधत्ते—
सम्भार्यास्तृचा भवन्ति यथाऽऽशिष्ठान्वहिष्ठान्-
सम्भरेदेवमेवैतान् सम्भरन्ति गत्यै ॥ ५ ॥
एते तृचाः सम्भार्याः सम्पाद्या भवन्ति । यद्यपि तृतीय एव तृचः
सम्भार्यस्तथापितद्योगात्(१) प्राणभृन्न्यायेन सर्वेऽपि तृचाः सम्भार्या
इति व्यपदेशः । यथा खलु लोक आशिष्ठान्भोक्तृतमान् भक्षणसमर्थान्
वहिष्ठान् वोढृतमांश्च अनडुह अन्विष्य एकत्र सम्भरन्ति समूहीकु-
र्व्वन्ति; गत्यै गमनाय दशरात्रस्याऽन्तप्राप्त्यर्थम् ॥ ५ ॥
अथ सत्रियेभ्य इति यदुक्तं पूर्वं तत् स्तोत्रीयासङ्ख्यानुवादेनोप-
पादयति—
नव भवन्ति नवाहस्य युक्त्या ऋचर्चैवाऽहर्युनक्ति
यथा प्रार्थीस्य शम्या अवदध्यादेवमेवैतन्नवाहस्य शम्या
अवदधाति गत्यै ॥ ६ ॥
एवं त्रिषु तृचेषु नवस्तोत्रीया भवन्ति । एतच्च नवाहस्य अविवा-
क्यात् पूर्व्वभाविना नवरात्रस्य युक्त्यै योजनाय भवति । एतदेव विवृ-
णोते-ऋचर्चैवाहर्युनक्तीति । अत्रत्यया एकैकया ऋचा नवस्वहःसु एकै-
कमहर्योजितवान् भवति । अपिच प्रार्थीस्य प्रकर्षेण इयार्त्ति गच्छतीति
प्रार्थीऽनड्वान् तस्य युजे योजनाय । यथा शम्या अवदध्यात् युगच्छि-
द्रेषु प्रक्षेप्यान् कीलकान् प्रोतान् कुर्य्यात् एवमेवैतत् । एतेन नवर्चेन
नवाहस्य योजनाय शम्या एवाऽवदधाति । तथा सति गत्यै समाप्तिप-
र्य्यन्तं गमनायैतत्त्सम्पद्यते ॥ ६ ॥
१. 'प्राणभृत उपदधाति' इत्यत्र प्राणभृच्छब्दः प्राणभृदप्राणभृत्समुदायमभिधत्ते ।
तत्रैक एव मन्त्रः प्राणशब्दघटितः । अन्ये त्वतथाभूताः । तथापि तत्समुदायः प्राणभृच्छ-
ब्देनोच्यते तद्वत् ।