ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३९४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
एतच्च(१)नव भवन्ति, नवाहस्य युक्त्या' इत्यनेन विशदीकरिष्यते
समिधो यजति तनूनपातं यजतीत्यादाविव ॥ १ ॥
प्रत्नवतीभिश्चोपवतीभिश्चेति पाठाद्योऽनुष्ठानक्रमोऽवगतस्तमनूद्य
स्तौति—
यत्प्रत्नवत्य उपवतीभ्यः पूर्वा युज्यन्ते ब्रह्म तत्पूर्वं
क्षत्राद्युज्यते ब्रह्म हि पूर्वं क्षत्रात् ॥ २ ॥
उपवतीभ्यः पूर्वे प्रत्नवत्यो युज्यन्ते सम्बध्यन्ते इति यत् तत्तेन ब्रह्म
हि पूर्वं क्षत्रात् ब्राह्मणजातिरेव क्षत्रात् क्षत्रियजातेः पूर्वं युज्यते स-
म्बध्यते । युक्तञ्चैतत् क्षत्रात् क्षत्रियजातेः पूर्वं हि ब्रह्म ब्राह्मणजातिः ।
सृष्टिसमये हि (२)प्रजापतिमुखात् ब्राह्मणजातावुत्पन्नायां पश्चादुरसो
बाहुभ्याञ्च क्षत्रियस्योत्पत्तेः ॥ २ ॥
एतदेव पौर्वापर्य्यं प्रकारान्तरेण स्तौति—
मनस्तत्पूर्वं वाचो युज्यते मनो हि यद्धि मनसा-
ऽभिगच्छति तद्वाचा वदति ॥ ३ ॥
उपवतीभ्यः पूर्वाः प्रत्नवत्यः इति यत् तत् तेन वाचः पूर्वं मन एव
युज्यते । मनो हि मनः खलु वाचः शब्दात् पूर्वं प्रथमभावि भवति ।
यद्धि यत् खलु मनसा अभिगच्छति अभिप्राप्नोति विषयीकरोति
तदेव वाचा वदति, न खलु कश्चित्प्रेक्षावान् मनसा ऽविषयीकृतं वस्तु
वक्तुं शक्नोति । तस्मादेतयोः पौर्वापर्य्यनियमादत्रत्येन पौर्वाप-
र्य्येण तदेव क्रियत इत्यर्थः ॥ ३ ॥
अथ पुनः प्रकारान्तरेण स्तौति—
बृहत्तत्पूर्वं रथन्तराद्युज्यते बृहद्धि पूर्वꣳ रथन्त-
राद्विजित्या तु वै रथन्तरं पूर्वं योगमानशे ॥ ४ ॥
तत्तेन प्रत्नवतीनां पूर्वयोगेन रथन्तरात् पूर्वमुत्पन्नं बृहत्सामैव
युज्यते । बृहत्साम हि रथन्तरात् पूर्वं प्रजापतेरजायत । नन्वेवं बृहतः
प्रथमभावित्वं प्रथमेऽहनि बृहत्सामैव पृष्ठस्तोत्रीयं स्यात् । उभयसा-
मसु च संसवादिषु बृहदेव पूर्वं सम्बध्येतेत्याशङ्कायामिदमुच्यते—
विजित्या त्विति । तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । “प्रजापतिरकामयत बहु
स्यां प्रजायेयेति । स तूष्णीं मनसा ध्याय'दित्यादौ बृहत एव प्रथम-
भावित्वं प्रतीयते । तथाऽपि यन्वित्याहुर्बृहत् पूर्वं प्रजापतेः समभवदि-
१. ता. ब्रा. ११. १. ६. २. तै. सं. ७. १. १. द्रष्टव्यम् ।