ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

३३२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
लोहिततूलानि, यानि बभ्रूतूलान्यर्जुनानि तान्यभिषुणु-
यादेतद्वै ब्रह्मणो रूपं साक्षादेव सोममभिषुणोति ॥ ७ ॥
पुरा खलु वृत्रमावरकं कृतसोमपानमसुरमिन्द्रो हतवान्। तस्य नस्तो
नासिकाप्रदेशाच्चः सोमः समधावत् बहिः प्रावर्त्तत भूमौ प्रसृतोऽभूत्।
तानीति विधेयापेक्षया नपुंसकलिङ्गं बहुवचनञ्च। यो वपाया उत्खित्ना-
यास्तानि लोहिततूलानि। यानि बभ्रूतूलान्यर्जुनानि तूलसमबभ्रुवर्ण-
मञ्जरीयुक्तान्यर्जुनानि श्यामलानि तृणान्यभवन्। यश्च वपाया उ-
त्खित्नायाः सोमः समधावत्तानि लोहिततूलान्यभवन् । उभयेषां
मध्ये यानि बभ्रूतूलान्यर्जुनानि तानि पूतीकाभावेऽभिषुणुयात्। एतदेव
हि साक्षाद्ब्रह्मणो रूपं यद्वस्तुवर्णत्वम् । एवं सति साक्षात्प्रत्यक्षमेव
सोममभिषुणात्याभिषुतवान् भवति ॥ ७ ॥
तस्मिन्नपहृतसोमप्रयोगे सामानि विधित्सुर्ब्राह्मणाच्छंसिनः पृष्ठ-
स्तोत्रनिवर्त्तकमेकं साम विधत्ते—
श्रायन्तीयं ब्रह्मसाम कार्य्यं सदेवैनं करोति ॥ ८ ॥
(१)'श्रायन्त इव सूर्य्यम्' इत्यस्यामुत्पन्नं साम श्रायन्तीयम् । तद्ब्रह्मसाम
कर्त्तव्यम् । कृतेन च तेनैनं यज्ञं सदेव प्रशस्तमेव करोति ॥ ८ ॥
अथान्यत्सामद्वयं विधत्ते—
यज्ञायज्ञीयमनुष्टुभि प्रोहेद्वाचैवैनं समर्द्धयति वार-
वन्तीयमग्निष्टोमसाम कार्य्यमिन्द्रियस्य वीर्य्यस्य परि-
गृहीत्यै ॥ ९ ॥
आर्भवपवमाने(२) 'पुरोजिती वो अन्धस' इति योऽयमानुष्टुभस्तृच
स्तस्मिन्ननुष्टुभ्यानुष्टुभे तृचे यज्ञायज्ञीयं साम प्रोहेत् । यद्यपि वेयगाने
यज्ञायज्ञीयं (३)'यज्ञायज्ञा वो अग्नये' इत्यत्रैवाऽऽम्नातम् । तथाप्यनुष्टुब्यूहेन
कर्त्तव्यमित्यर्थः । तस्य हि यज्ञायज्ञीयस्य 'वा(गि'ति निधनं भवति तथा
सत्येनं यज्ञं वाचैव समर्द्धयति समृद्धं करोति।(४)'अश्वं न त्वा वारवन्तम्'
इत्यस्यामुत्पन्नं साम वारवन्तीयम् । तदेतदग्निष्टोमसामत्वेन 'यज्ञायज्ञा व'
इति प्रगाथे कार्य्यम् । तस्य च साम्नो वारणहेतुत्वादपि वारवन्तीय-
मिति संज्ञा । एवं सति सामेन्द्रियस्य बलस्य वीर्य्यस्य च परिगृहीत्यै
१. सा. सं. पू. ३. २. २. ५. २. सा. सं. पू. ६. २. १. १.
३. सा. सं. पू. १. १. ४. १. ४. सा. सं. पू. १. १. १. ८.