ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

नवमाध्याये पञ्चमः खण्डः । ३३१
अथ सोमप्रतिनिधीनाह—
यदि सोमं न विन्देयुः पूतीकानभिषुणुयुर्यदि न
पूतीकानर्जुनानि ॥ ३ ॥
सोमं शास्त्रोक्तलक्षणं यदि न विन्देयुर्न लभेरँस्तदा पूतीकान्
लताविशेषान् पूतीकसंज्ञकानभिषुणुयुः । यदि पूतीकानपि न विन्देयुः
तदानीमर्जुनानि श्यामलानि तृणान्याहृत्याऽभिषुणुयुः ॥ ३ ॥
अथ पूतीकानां सोमप्रभवत्वेन सोमकार्ये शक्तिमाख्यानेन प्रद-
र्शयन्नाह—
गायत्री सोममाहरत्तस्या अनु विसृज्य सोमरक्षिः
पर्णमच्छिनत्तस्य योऽँशुः परापतत्स पूतीकोऽभवत्त-
स्मिन् देवा ऊतिमविन्दन्नूतीको वा एष यत्पूतीकान-
भिषुण्वन्त्यूतिमेवास्मै विन्दन्ति ॥ ४ ॥
अस्य पूतीकस्योर्ति तृप्तिमेव विन्दन्ति लभन्ते देवा इति शेषः ॥४॥
अथाऽस्मिन् पूतीकाभिषवयज्ञे गव्यादिसाहित्यं विधत्ते—
प्रतिधुक् च प्रातः पूतीकाश्च, शृतञ्च मध्यन्दिने पूती-
काश्च, दधि चाऽपराह्णे पूतीकाश्च ॥ ५ ॥
प्रातःसवने प्रतिधुक् सद्योदुग्धं पयश्चाभिषुताः पूतीकाश्च सह
सोमकार्ये कुर्व्वन्ति । तथा मध्यन्दिने माध्यन्दिने सवने शृतं पक्वं
क्षीरञ्च पूतीकाश्च सह सोमकार्ये शक्ताः । अपराह्ने तृतीयसवने दधि
च पूतीकाश्च सह सोमकार्ये कर्त्तुं शक्नुवन्ति ॥ ५ ॥
प्रतिधुगादेः पूतीकानाञ्च संहत्य सोमप्रतिनिधित्वमुपपादयति—
सोमपीथो वा एतस्मादपक्रामतीत्याहुर्यश्च सोम-
मपहरन्तीति स ओषधींश्च पशूंंश्च प्रविशति तमोष-
धिभ्यश्च पशुभ्यश्चाऽवरुन्धे ॥ ६ ॥
ओषधिवनस्पतिभ्यः सकाशात् प्रतिधुगादिविशिष्टपूतीकाभिषव-
णसोमपानं यजमानोऽवरुन्धे प्राप्नोति ॥ ६ ॥
अथ यत् पूर्व्वमुक्तं पूतीकाभावेऽर्जुनानि तृणान्यभिषोतव्या-
नीति तेषामपि सोमसम्बन्धं दर्शयन् सोमकार्यक्षमतामाह—
इन्द्रो वृत्रमहंस्तस्य यो नस्तः सोमः समधावत्ता-
नि बभ्रुतूलान्यर्जुनानि, यो वपाया उत्खिन्नायास्तानि