ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

षि' परिगच्छसि। 'विश्वतः' सर्वतस्तव 'तत्' पवित्रं 'अतप्तनूः' पयोव्रता-
दिना असन्ताप्तगात्रः 'आमः' अपरिपक्वः 'न अश्नुते' न व्याप्नोति। 'शृतास
इत्' शृता एव परिपक्वा एव 'वहन्तः' 'तत्' पवित्रं 'आशत' व्याप्नुवन्ति८
द्राह्यायणः—'सन्तातायां धारायामुद्गाता जपेत् प्रशुक्रैत्विति' । द-
शापवित्रस्योपरि सोमरसस्य धारा सन्तता श्राव्यते तदानीमुद्गाता प्र-
शुक्रैत्विति मन्त्रं जपेत् ।
पाठस्तु—
प्रशु॒क्रैतु॑ दे॒वी म॑नी॒षा॒स्मद्रथः॑ सु॒तष्टो॒ न वा॒ज्या-
युषे॑ मे पवस्व॒ वर्च॑से मे पवस्व वि॒दुः पृ॑थि॒व्या दि॒वो ज॑नि॒-
त्राच्छृ॒ण्वन्त्वापो॒धः क्षर॑न्ती॒ः सोमे॒होद्गाय॒ ममायु॑षे॒ मम॑
ब्रह्मवर्च॒साय॒ यज॑मानस्य॒र्द्ध्या अ॒मुष्य॒ राज्या॑य ॥९॥१॥२॥
'शुक्रा' शुद्धा निर्मला 'देवी' द्योतनात्मिका 'मनीषा' स्तुतिः 'अस्मत्'
अस्मतः 'प्रैतु' प्रगच्छतु सोमम् । तत्र दृष्टान्तः 'रथो न' रथ इव कीदृशः
'सुतष्टः' सुष्ठु, तत्तक्षणक्रियया निष्पादितः। 'वाजी' वेगवान् उग्रबुद्धिं प-
रित्यज्य 'मे' ममोद्गातुः 'आयुषे' आयुर्वृद्ध्यर्थं 'पवस्व' पूतो भव। तथा 'मेव-
र्चसे' ब्रह्मवर्चसनिमित्तं पूतो भव । 'पृथिव्या दिवः' च 'जनित्रात्' याग-
द्वारेण उत्पादकाद्दशापवित्रात् 'अधः क्षरन्तीः' क्षरन्त्यः 'आपः' सोमर-
सात्मिकाः 'विदुः' अस्मदीयां मनीषां जानन्तु तदर्थं 'शृण्वन्तु' हे
'सोम' त्वं 'इह' अस्मिन् कर्मणि 'उद्गाय' उद्गानं कृत्वा उरुधारया
पूयमानस्य सोमस्य शब्द उद्गीथत्वेन स्तूयते । श्रूयते हि 'एष वै
सोमस्योद्गीथो यत्पवन इति' । यदुद्गातृत्वं त्वया कृतं तत्र 'मम' उद्गातु-
रायुर्वृद्ध्यर्थं सम्पद्यते । तथा 'मम' ब्रह्मवर्चसार्थं सम्पद्यते । तथा यज-
मानस्य धनधान्यादिसमृद्ध्यै सम्पद्यते । 'अमुष्य राज्याय' अमुष्य राज्ञो
राज्याय अमुष्येत्यस्य स्थाने तस्य राज्ञो नाम निर्देष्टव्यम् । तत्र बुद्ध्य-
न्यतरस्यां सोमस्य राज्ञो राज्यायेति इत्येव निर्देष्टव्यमिति सिद्धान्ति-
तत्वात् सूत्रकार आह 'अमुष्य राज्यायेति' प्रियं४राजानमादिशेद्राज्ञो
राज्यायेति वा सोमस्येत्येवं ब्रूयात्सोमराजानो हि ब्राह्मणा इति। क्षत्रिय-
वैश्ययोरपि दीक्षया ब्राह्मणत्वात् सोमस्येत्येव तयोरपि निर्देशः ।
'ब्राह्मणो वा एष जायते यो दीक्षित' इति श्रुतेर्ब्राह्मणत्वमवसीयते । अत
एव सूत्रान्तरं 'तस्माद्राजन्यवैश्यावपि ब्राह्मण इत्येवावेदयती'ति॥९॥१॥
इति द्वितीयखण्डः ।