ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

षष्ठाध्याये सप्तमः खण्डः । - २०३
कु॒र्या॑दि॒त्युद्गातार इत्य॒ब्रवी॑दु॒द्गाता॑रो॒ वै वा॒चे भा॒गधे॑यं
कु॒र्व्वन्ति॑ ॥ ५ ॥
पुरा वाग्देवता देवेभ्यः सकाशात् अपाक्रामत् मन्त्रात्मिका वाक् दे-
वान् गुणैः प्रकाशयन्ती अपगताभूदित्यर्थः । तां वाचं देवा अन्वमन्त्रयन्त
अनुमन्त्रणमाह्वानमकुर्वन् । सा आहूता वागब्रवीत् किमिति ? अभागाऽ-
स्मि यथा भवतां यज्ञे भागोऽस्ति तद्वत् मह्यन्नास्ति इति । तथोक्ता देवा-
स्तर्हि ते कः भागधेयं कुर्यादित्यब्रुवन् । सा च पुनरुद्गातार इत्यब्रवीत् ।
तेषां तद्भागप्रदानयोग्यतोच्यते । उद्गातारः खलु वाचे देव्यै भागधेयं कु-
र्व्वन्ति तेषामध्वर्य्यादिवदङ्गस्तनव्यापारलक्षणक्रियाया अभावाद्वागेकव्यापा-
रत्वाच्चेत्यभिप्रायः ॥ ५ ॥
इदानीं समन्त्रकहोमं विधत्ते-
तस्यै॑ जुहुयाद् बेकुराना॑मासि जु॒ष्टा दे॒वेभ्यो॒ नमो॑
वा॒चे नमो॑ वा॒चस्पत॑ये दे॒वि वा॒ग्यत्ते॑ वा॒चो मधु॑मत्त॒-
स्मिन् मा धाः सर॑स्वत्यै॒ स्वाहेति॑ ॥ ६ ॥
अयम्मन्त्रः पूर्वं व्याख्यातः । अनेन यो यः सर्पति स स जुहुयात् ॥६॥
मन्त्रगतयोर्वाक्सरस्वतीशब्दयोरैक्यार्थमाह-
वाग्वै सर॑स्वती तामे॒व तद्भा॑गधेये॒नार॑भते ॥ ७ ॥
आलम्बते उद्गात्रादिकमित्यर्थः ॥ ७ ॥
अद्वेष्यस्य वाग्ध्यानात्मप्रयोगकथनव्याजेन अद्वेष्ययजमानप्रयोगेण
वाग्ध्यानमात्रप्रयोगेण नालं किन्तु मन्त्रपाठः कर्त्तव्य इत्याह-
यं द्वि॒ष्यात्तस्यै॒तामाहु॑तिञ्जुहुयाद्वा॒चं मन॑सा ध्यायेद्वा॒-
च॑मे॒वास्य॒ वृङ्क्ते॑ ॥ ८ ॥
यं यजमानं द्विष्यादुद्गाता तस्य प्रयोगे एतामाहुतिं जुह्वद्धोमं कुर्व्व-
न् वाचंमनसाध्यायेन्मन्त्रं ब्रूते । कुतः ? अद्वेष्यस्य प्रयोगे मन्त्र उच्चार-
यितव्य इत्यभिप्रायः । अत्र मन्त्रसमाम्नाये बेकुरानामासीति मन्त्रः प्रथ-
मं समाम्नातः सूर्योमेति पश्चात् । अत्र क्रमविपर्य्यासः किमर्थः ? मन्त्रेषु
स्तुतिमात्रमेव विवक्षितं न क्रम इति केचित् । अपरे तु स्तुतिमात्रविवक्षा-
यामपि क्रमविलङ्घनस्यान्न्याय्यत्वादेवं वा क्रमः स्यादिति क्रमविकल्पा-
र्थमिति ॥ ८ ॥
अथ बहिष्पवमानार्थं प्रसर्पणं विधत्ते-
ब॒हि॒ष्प॒व॒मानꣳ॑ सर्पन्ति स्व॒र्गमे॒व तल्लो॒कꣳ सर्प॑न्ति ॥ ९ ॥