ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

१९६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
तेषामेवमुत्तरं ब्रूयादित्याह--
यद्द्रोणकलशमुपसीदन्ति तेनोद्गातारो वृताः ॥१७॥
यस्मादेते द्रोणकलशमुपसीदन्ति प्रोहन्ति तेन ते वृता एवमार्त्वि-
ज्यं कुर्वन्ति ॥ १७ ॥
कथं द्रोणकलशेनैषां वृतिरिरिति तत्राह--
प्राजापत्या वा उद्गातारः प्राजापत्यो द्रोणकलशो
द्रोणकलश एवैनानार्त्विज्याय वृणीते ॥ १८ ॥
यज्ञात्मकप्रजापतिसम्बन्धाद्वा 'प्रजापतिः सामे'ति श्रुतेः । तत्सम्ब-
न्धाद्वा उद्गातारः प्राजापत्याः । द्रोणकलशश्च तन्मूर्द्धत उत्पत्तेः प्राजा-
पत्यः । तथा सत्युभयोः समानसम्बन्धात्तेन तेषां वरणमिति ॥ १८ ॥
अथ द्रोणकलशस्य प्राङ्मुखप्रोहणस्यायमाशय इत्याह-
प्राञ्च उपसीदन्ति प्राञ्चो यज्ञस्याग्रे करवामेति ॥ १९ ॥
इतः पूर्वमेतेषामुद्गातॄणाङ्गाने प्राङ्मुखत्वासम्भवात् द्रोणकलश-
प्रोहणे प्राङ्मुखा एवोपसीदन्ति । कया बुद्ध्येति ? यज्ञस्याग्रे आदौ प्रथमं
कर्म प्राञ्चः सन्तः करवामेति ॥ १९ ॥
अथ द्रोणकलशं प्राङ्मुखः प्रोहेत्प्राच्या दिशोऽभिजयायेत्याह-
अनभिज्रिता वा एषोद्गातॄणां दिग्यत्प्राची यद्द्रो-
णकलशं प्राञ्चं प्रोहन्ति दिशोऽभिजित्यै ॥ २० ॥
प्राच्या अनभिजितत्वमौदुम्बरे गाने उद्गातॄणां प्राङ्मुखगानाभा-
वाभिप्रायकं स्पष्टम् । न तु रथादिकमश्वादयो युक्ता वहन्ति ॥ २० ॥
कथमुद्गातॄणां यज्ञे योग इति प्रश्नमवतार्य द्रोणकलशोपसम्पत्तिरे-
व तेषां योग इत्याह-
यन्न्वित्याहुरन्तराश्वः प्रासेवौ युज्यतेऽन्तरा श-
म्य अनड्वान्क उद्गातॄणां योग इति यद्द्रोणकलशमु-
पसीदन्ति स एषां योगस्तस्माद्युक्तैरेवोपसद्यन्न ह्ययु-
क्तो वहति ॥ २१ ॥
प्रासेवौ रथयुगस्य सुषिरगतोभयपार्श्वरज्जू तयोर्मध्ये अश्वो यु-
ज्यते । शम्ये शकटयुगस्योभयपार्श्वकीलके तयोर्मध्येऽनड्वान् । तथा
सति यज्ञाख्ये रथे कथमुद्गातॄणां योग इति प्रश्नः ? यदेते द्रोणकलशं
हविर्द्धानाक्षाधःस्थितमुपसीदन्ति स एवैषां योग इति तस्योत्तरम् । त-
स्माद्युक्तैरेवानन्यचित्तैरेव उपसद्यं कलशोपसदनं कर्त्तव्यम्। तथा सति न
ह्ययुक्तो वहत्ययमुद्गातृवर्गः ॥ २१ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे षष्ठाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ॥ ६ ॥ ५ ॥