ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

षष्ठाध्याये पञ्चमः खण्डः । १९५
अक्षमधोऽधः । अक्षस्याव्यवहितेऽधःप्रदेशे । द्रोणकलशं प्रोहन्त्युद्गा-
तारः । तच्च प्रोहणं तस्या अक्षप्रविष्टाया वाचोऽवरुध्या अवरोधनाय
भवति । तथा उपर्युपर्यक्षम् अक्षस्याव्यवहिते उपरि भागे । पवित्रं प्रय-
च्छन्ति । तथा सति उभयत एव वाचमक्षस्थां परिगृह्णन्ति स्वायत्तां
कुर्वन्ति ॥ १४ ॥
अथाक्षस्पर्शननिन्दापूर्वकं तस्यास्पर्शं विधत्ते—
यस्य॒ कामये॑तासु॒र्य॑मस्य य॒ज्ञं कु॑र्याँ॒ वाच॑ँ वृ॒ञ्जीये॑-
ति द्रो॑णकल॒शं प्रोह॑न्बा॒हुभ्या॒मक्ष॒मुप॑स्पृशे॒दसु॑र्य॒मस्य
य॒ज्ञङ्क॑रोति॒ वाच॑ँ वृङ्क्ते॒ योऽस्य॑ प्रि॒यः स्या॒दनु॑पस्पृश॒न्नक्षं॑
प्रोहेत्प्रा॒णा वै द्रो॑णकल॒शः प्रा॒णाने॒वास्य॑ कल्पयति॥१५॥
अस्य यजमानस्य यज्ञम् । असुर्यमसुरेभ्यो हितं देवानाम्प्रतीकरं
कुर्याम् । अस्य वाचञ्च वृञ्जीय जयेयं प्रतिहतवचनं करोमीति यस्य य-
स्मै यजमानाय कामयेतोद्गाता तस्मै द्रोणकलशं प्रोहन् बाहुभ्यामक्ष-
मुपस्पृशेत् । तथा सति अस्य यज्ञमसुर्य्यं करोति । अस्य वाचं वृङ्क्ते वर्ज-
यति । अथाऽक्षोपस्पर्शनं तत्र निषिद्धमित्यभिप्रायः । अथोक्तवैलक्षण्येन
यो यजमानोऽस्योद्गातुः प्रियः स्यात्तस्योक्तदोषद्वयाभावायाक्षमनुपस्पृ-
शन् प्रोहेत् । तथा सति योऽयं द्रोणकलशः सः। प्राणो वै प्राणाख्योऽभू-
त् । प्रजापतेः शिरस्त उत्पन्नत्वात् । अतः अनुपस्पृशन् द्रोणकलशं प्रोह-
न्नुद्गाता अस्य यजमानस्य प्राणानेव कल्पयति यजमाने स्थापितवान्
भवति । अतोऽक्षस्पर्शनमकृत्वा प्रोहेदिति तात्पर्यम् । नन्वक्षस्पर्शाभावेन
यजमाने वा ख्यापनमुचितं तदकृत्वा कथं प्राणकल्पनं विरुद्धमिति ?
नैषदोषः,यजमाने प्राणेन वा ध्रियते यदा च प्राणस्य तदतो व्याप्रीयते।
तथा च तैत्तिरीयकं 'यत्रैतदधीते वा भाषते वा व्वाचि
तदा प्राणो भवति व्वाक् तदा प्राणं रेढि । अथ यत्र तूष्णीं
वा भवति स्वपिति वा प्राणे तदा व्वाग्भवति प्राणस्तदा व्वाचं रेढी-
ति' नत्वितरेषामिवोद्गातॄणाम्मन्त्रेण वरणाभावात् ॥ १५ ॥
कथमेषामात्विज्यकरणमिति ब्रह्मवादिनः प्रश्नमुपक्षिपति—
य॒न्न्वित्या॑हु॒र्व्वाचा॒न्यानृत्विजो॑ वृण॒ते कस्मा॑दुद्गा॒-
तारो॑ वृ॒ता आ॑र्त्वि॒ज्यं कु॒र्व्वन्तीति॑ ॥ १६ ॥
यन्नु यद्यन्या नित्याहुरेवं साक्षेपं यदि ब्रूयुः । वचनप्रकारमेव प्र-
दर्शयति 'व्वाचा इन्द्रं हौत्रात् मरुतः पोत्रादि' त्यादि रूपया अन्यान् होत्रा-
दीन् ऋत्विजो वृणते । अध्वर्य्यवो वा कस्मादित्यादि स्पष्टम् ॥ १६ ॥