ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

१७० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
तस्य सानिर्या यत्सम्मेघे विषुवान् सम्पद्यते ॥९॥
तस्य फाल्गुने दीक्षणस्य सानिर्या दोषः यत् संमेघे मेघसंघयुक्ते
सत्रे विषुवान् मध्यमहः सम्पद्यते । आदित्यस्तुतो हि विषुवान् तस्य
मेघैरन्तर्द्धानं सम्भाव्यते इति यत् स दोषः स्यादित्यर्थः ॥ ९ ॥
तर्हि सर्वदोषविनिर्मुक्तो दीक्षायाः कालः क ? इत्याशङ्क्याह—
चित्रापूर्णमासे दीक्षेरन् ॥ १० ॥
चित्रायुक्तः पौर्णमासः चित्रापूर्णमासः तस्मिन् दीक्षेरन् ॥१०॥
तदेतत् स्तौति—
चक्षु॒र्वा एतत्सवँत्सरस्य यच्चित्रापूर्णमासो मुखतो
वै॑ चक्षुर्मुखत एव तत्सवँत्सरमारभ्य दीक्षन्ते तस्य न
निर्यास्ति ॥ ११ ॥
चित्रापूर्णमास इति यत् एतत् संवत्सरस्य चक्षुर्वै । जायमानस्य हि
प्रथमं मुखञ्जायते तत्रापि चक्षुरेव प्रथममाविर्भवति । अतस्तत्साहश्या-
दस्य चक्षुषः । उक्तक्रमेण मुखतो मुखप्रदेश एव चक्षुः । अतो मुखत एव
तत् संवत्सरमारभ्य गृहीत्वा दीक्षन्ते । यः फाल्गुनगुण उक्तः सोऽप्यत्र
विद्यत इत्युक्तं भवति। तस्य न निर्यास्ति कश्चिदपि दोषो न विद्यते॥११॥
इत्थं चित्रापौर्णमास्यां दीक्षितव्यमित्युक्तम् अथ तस्मिन्नेव मासे शु-
क्लैकादश्यां दीक्षितव्यमित्याह—
चतुरहे पुरस्तात् पौर्णमास्या दीक्षेरन् ॥ १२ ॥
चैत्र्याः पौर्णमास्याः पुरस्ताच्चतुरहे चतुर्णामह्नां समाहारश्चतुरह-
स्तस्मिन्विद्यमाने गवामयनस्य दीक्षा कार्या ॥ १२ ॥
एवं दीक्षणस्य गुणमाह—
तेषामेकाष्टकायां क्रयः सम्पद्यते तेनैकाष्टकान्न सं-
वद् कुर्व्वन्ति ॥ १३ ॥
सर्वेषां सत्राणां द्वादश दीक्षा भवन्ति तत एकादशीप्रभृति द्वाद-
शसु गतासु रात्रिषु त्रयोदशीरात्रिरष्टमी स्यात् । एकाष्टका च बहुलाष्ट-
मीति अस्यामेकाष्टकेत्युपचारः तस्याः क्रयः सम्पद्यते । प्रथमे ह्युपस-
र्जने राजक्रयस्तस्मिन् दिने प्रातःकाले प्रायणीयाद्या यज्ञावयवाः प्रक्र-
म्यन्ते तेन प्रक्रमेण एकाष्टकां न संवद् कुर्वन्ति क्रियानुपयोगेन व्यर्थं
न कुर्वन्ति । अत एव एकाष्टकाप्रारम्भकृतो गुणश्चास्मिन् पक्षेऽन्त-
र्भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥