ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

स्योपविश्य रथन्तरेण पञ्चदशेन स्तुवीरँस्त उदञ्चः
सँसर्पेयुर्जघनेन होतुर्धिष्ण्यं पश्चाद्ब्राह्मणाच्छंसिनो
धिष्ण्यस्योपविश्य बृहता सप्तदशेन स्तुवीरँस्ते । येनैव
प्रसर्पेयुस्तेन पुनर्निःसृप्योत्तरेणाग्नीध्रं परीत्य पश्चाद्गार्हप-
त्यस्योपविश्य पुच्छेनैकविँशेन स्तुवीरँस्ते येनैव
निःसर्पेयुस्तेन पुनः प्रसृप्य यथायतनमुपविश्यासन्दीमा-
रुह्योद्गातात्मनोद्गायेति ॥ ७ ॥
हविर्द्धाने हविर्द्धानमण्डपे उद्गातारः शिरसा स्तुत्वा संरब्धाः
समन्वारब्धाः प्रत्यञ्चः प्रत्यङ्मुखाः सन्त एयुः हविर्द्धानादुच्छेयुः अप-
रया द्वारा हविर्द्धानान्निष्क्रम्य मार्ज्जालीयादीनां धिष्ण्यानां दक्षिणतः
परीत्य पूर्वया द्वारा सदः प्रविश्य मैत्रावरुणधिष्ण्यस्य पश्चादुपविश्य
रथन्तरेण पञ्चदशेन स्तुवीरन्। ततस्त उद्गातारः उदञ्चः उदङ्मुखाः प्र-
सर्पेयुः होतुर्धिष्ण्यमपरेण ब्राह्मणाच्छंसिधिष्ण्यस्य पश्चादुपविश्य बृहता
सप्तदशेन स्तुवीरन् ते पुनर्येनैव पथा प्रसर्पेयुः तेनैव पुनर्निःसृप्य निर्ग-
त्य दक्षिणेन धिष्ण्यान् परीत्य पूर्वया द्वारा सदो निर्गत्य अपरया द्वारा
हविर्द्धाने प्रपद्य पूर्वया द्वारा हविर्द्धानान्निष्क्रम्येत्यर्थः । तत उत्तरेणा-
ग्नीध्रमाग्नीध्रीयं धिष्ण्यं परीत्य गार्हपत्यस्य पश्चादुपविश्य एकविं-
शस्तोमेन पुच्छेन स्तुवीरन् त उद्गातारो येनैव पथा निःसर्पेयुः सदसो
निष्क्रान्ताः तेनैव पुनः सदः प्रसृप्य प्रपद्य यथायतनमुपविशेयुः । तत
उद्गाता आसन्दीमारुह्य आत्मनोद्गानं कुर्य्यात् । अत्रोपविश्येति पूर्व-
कालतामात्रे क्त्वाप्रत्ययो द्रष्टव्यः ॥ ७ ॥
अत्रोद्गाने पत्नीनां वीणाविशेषैरुपगानं विधत्ते—
तं पत्न्योऽपघाटिलाभिरुपगायन्त्यार्त्तिविज्यमेव तत्प-
त्न्यः कुर्वन्ति सह स्वर्गँल्लोकमयामेति ॥ ८ ॥
तमुद्गातारमपघाटिलाभिर्वीणाविशेषैरुपगायन्ति उपगानं कुर्युः
तदुपगानमार्त्विज्यमेव पत्न्यः कुर्वन्ति यजमानैः सह स्वर्गं लोकं प्रा-
प्नुयामेति बुद्ध्या । अपघाटिलाशब्दस्यार्थं सूत्रकारो विस्पष्टमेवोक्तवान्
‘पश्चिमेनोपगातॄन्द्वेद्द्वे एकैका पत्नी काण्डवीणां पिच्छोलां व्यत्यासं वाद-
येदुपमुखं पिच्छोलावादनेन काण्डमयी अपघाटिला इत्याचक्षत’ इति,
उपमुखं स्थापयित्वा मुखमारुतेन वाद्यमाना वीणाऽपघाटिला इत्याच-