सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

तैत्तिरीयोपनिषद् (शाङ्करभाष्य सहित)

Taittiriya Upanishad with Shankara Bhashya

आदि शङ्कराचार्य द्वारा

स्रोत: Gita Press Gorakhpur · Gita Press, Gorakhpur (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished261 पृष्ठ

पृष्ठ 75, कुल 261 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 75

अनु० ११ ] शाङ्करभाष्यार्थ ६९

ज्ञासस्व" (तै० उ० ३ । २ । ५) | “तपसे ब्रह्मको जाननेकी इच्छा कर”
इति । अतो विद्योत्पत्त्यर्थमनुष्ठे- | अतः ज्ञानकी उत्पत्तिके लिये कर्म
यानि कर्माणि । अनुशास्तीत्यनु- | करने चाहिये । ‘अनुशास्ति’ इसमें
शासनशब्दादनुशासनातिक्रमे हि | ‘अनुशासन’–ऐसा शब्द होनेके
दोषोत्पत्तिः । | कारण उस अनुशासनका अति-
| क्रमण करनेपर दोषकी उत्पत्ति
| होगी ।
प्रागुपन्यासाच्च कर्मणाम् । | कर्मोंका उपन्यास पहले किया
केवलब्रह्मविद्यारम्भाच्च पूर्वं | जानेके कारण भी [ यह निश्चय
कर्माण्युपन्यस्तानि । उदितायां | होता है कि ये कर्म विद्याकी उत्पत्ति-
च ब्रह्मविद्यायाम् “अभयं प्रतिष्ठां | के लिये हैं ] । कर्मोंका उपन्यास
विन्दते” (तै० उ० २ । ७ । १) | केवल ब्रह्मविद्याका निरूपण
“न बिभेति कुतश्चन” (तै० उ० | आरम्भ करनेसे पूर्व ही किया
२।९।१) “किमहं साधु नाक- | गया है । ब्रह्मविद्याका उदय
रवम्” (तै० उ० २ । ९ । १) | होनेपर तो “अभय प्रतिष्ठाको प्राप्त
इत्येवमादिना कर्मनैष्किञ्चन्यं | कर लेता है” “किसीसे भी भय
दर्शयिष्यति; इत्यतोऽवगम्यते | नहीं मानता” “मैंने कौन-सा शुभ
पूर्वोपचितदुरितक्षयद्वारेण | कर्म नहीं किया” इत्यादि वाक्योंद्वारा
विद्योत्पत्त्यर्थानि कर्माणीति । | कर्मोंकी निष्किञ्चनता ही दिखलायेंगे ।
मन्त्रवर्णाच्च—“अविद्यया मृत्युं | इससे विदित होता है कि कर्म पूर्व-
तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते” | सञ्चित पापोंके क्षयके द्वारा ज्ञानकी
(ई० उ० ११) इति । ऋता- | प्राप्तिके ही लिये हैं । “अविद्या
| ( कर्म ) से मृत्यु ( अधर्म ) को
| पार करके विद्या ( उपासना ) से
| अमरत्व लाभ करता है” इस मन्त्र-
| वर्णसे भी यही बात प्रमाणित होती
| है । अतः पहले ( नवम अनुवाकमें )