तैत्तिरीय ब्राह्मण (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य सहित भाग १)

तैत्तिरीयब्राह्मणम् (१.१.३) १३
लौकिकाग्नेः पुस्तकाच्च तत्सिद्धेर्नास्ति कल्पनम् ।
कालविप्रादिसंयुक्तोऽप्राप्तं विधीयते ॥
“वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निमादधीत । ग्रीष्मे राजन्यः । शरदि वैश्यः”
इति श्रूयते । “वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत । ग्रीष्मे राजन्यम् । शरदि वैश्यम्”
इति च । तत्र वसन्तादिकालविशेषं विधातुं ब्राह्मणादयोऽनूद्यन्ते । न च
तेषां प्राप्त्यभावः । क्रत्वनुष्ठानान्यथानुपपत्त्या क्लृप्तत्वात् । न
ह्याहुत्याधारभूतमग्निमनुष्ठानप्रकारज्ञापिकां विद्यां च विना कर्मानुष्ठानं
संभवति । अग्निश्च नाऽऽधानमन्तरेणास्तीति ब्राह्मणादिकर्तृकमाधानं
कल्पयति । विद्या चोपनयनपूर्वकाध्ययनमन्तरेण न संभवतीति
ब्राह्मणाद्युपनयनं कल्पयतीति तत्प्राप्तिरिति चेत् । मैवम् । लौकिकाग्नौ
होतुं पुस्तकपाठनाधिगन्तुं च शक्यत्वेनाऽऽधानोपनयनयोरकल्पने
ब्राह्मणादीनामप्राप्तेः । तस्माद्वसन्तादिकालविशिष्टे ब्राह्मणादिकर्तृके
आधानोपनयने अत्र विधीयेते ।
षष्ठाध्यायस्य प्रथमपादे चिन्तितम्-पुंसोरेकस्य वाऽऽधानं
वसानावित्यतो द्वयोः । एष क्षौमविधिर्द्वित्वं दंपत्योरेकता
ततः ॥
आंधाने श्रूयते-“क्षौमे वसानावग्निमादधीयाताम् ” इति । तत्र
वसानाविति पुंलिङ्गद्विवचनादुभयोः पुंसोराधानेऽधिकार इति चेत् ।
मैवम् । क्षौमस्याप्राप्तस्य विधेयतया पुंद्वित्वस्यापि विधाने वाक्यभेदान्न
तद्विधीयतं । किंतु दंपत्योः सहाधिकारेण प्राप्तं द्वित्वमनूद्यते । पतिश्च पत्नी
चेति विगृह्य पतिशब्दस्यैकशेषात्पुंलिङ्गद्विवचनमविरुद्धम् ।
तस्मादाधानेऽधिकारिणः पुंस एकत्वमेव ।
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे
कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयब्राह्मणभाष्ये प्रथमकाण्डे
प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाकः ॥ २ ॥
अथ तृतीयोऽनुवाकः
द्वितीयानुवाके आधानार्थं नक्षत्रादिकालोऽभिहितः । तृतीये
देवयजनार्थाः संभारा उच्यन्ते । ‘यदुक्तं सूत्रकारेण-‘प्राचीनप्रवणं
देवयजनमुद्धृत्य’ इति । तदिदं विधत्ते-