तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०७ अनु०८] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ४२५

प्रेक्षित्येवं प्रणवपुरःसरमेव प्रसौति प्रेरयति । अग्निहोत्रहोमेऽध्वर्युर्होमिद्रव्यं क्षीरं तत्पा-
त्रादग्निहोत्रहवणीनामके पात्रे यदा स्रुवेणोन्नयति तदानीमोमुन्नेष्यामि हव्यं देवेभ्यं
त्यादिमन्त्रेण यजमानं प्रत्यनुज्ञां याचते । स च यजमान ॐकारेणानुज्ञां प्रयच्छति ।
तथा च सूत्रकार आह—"ओमुन्नयेत्युच्चैरनुजानाति" इति । तथा ब्रह्मयज्ञं चिकी-
र्षुब्राह्मणो ब्रह्मयज्ञात्मकस्य प्रवचनस्याऽऽदौ प्रणवं प्रयुङ्क्ते । तथा च ब्रह्मयज्ञप्रक-
रणे समाम्नातम् —"दक्षिणोत्तरौ पाणी पादौ कृत्वा सपवित्रावोमिति प्रतिपद्यते "
इति । प्रतिपद्यते ब्रह्मयज्ञं प्रारभत इत्यर्थः ।
तदेवं वैदिकैरुदाहरणैरोंकारव्याप्तिः प्रपञ्चिता । अथ फलकथनव्याजेनोपासनवि-
धिमुन्नयति—
ब्रह्मोपा॑प्नवानीति॑ । ब्रह्मैवोपा॑प्नोति ( १ ), इति ।
ओं दश ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके सप्तमप्रपाठकेऽ-
ष्टमोऽनुवाकः ॥ ८ ॥
यः पुमान्ब्रह्म प्राप्नुवानीति कामयते स पुमानोमित्यनेन शब्देन वाच्यं ब्रह्मो-
पासीत तेनोपासनेन ब्रह्म प्राप्नोत्येव ।
अथ मीमांसा—अत्रैतच्चिन्तनीयम् । ओमिति ब्रह्मेतिवाक्ये किमोङ्कारे प्रतीके
ब्रह्मदृष्टिविधीयते किं वोपास्यं ब्रह्मोमित्यनेन विशेषणेन विशेष्यत इति । तत्र य ओमिति
शब्दस्तद्ब्रह्मेत्येवमोंकारप्रतीकमाधारत्वेनोद्दिश्य तत्र ब्रह्मदृष्टिविधीयते । तथा सत्युद्देश्य-
विधेययोः क्रमनिर्देशस्योपपन्नत्वादिति प्राप्ते ब्रूमः—उद्गीथन्यायेनात्रोंकारस्य विशे-
षणत्वं द्रष्टव्यम् । स च न्यायस्तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे * दर्शितः—
" किमध्यसोऽथ वा बाध ऐक्यं वाऽथ विशेष्यता ।
अक्षरस्यात्र नास्त्येकं नियतं हेत्वभावतः ॥
वेदेषु व्याप्त ओंकार उद्गीथेन विशेष्यते ।
अध्यासादौ फलं कल्प्यं संनिकृष्टांशलक्षणा ॥
" ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत " इत्यक्षरोद्गीथयोः सामानाधिकरण्यं श्रूयते । तत्र
चतुर्धा संशयः । तथा हि—" नाम ब्रह्मेत्युपासीत " इत्यत्र नामनि ब्रह्मदृष्ट्यध्यासाय
सामानाधिकरण्यं श्रुतम् । तथा बाधादिष्वप्युदाह्रियते—"यश्चोरः स स्थाणुः " इति
चोरत्वस्य बाधः । "यो जीवस्तद्ब्रह्म" इत्येकत्वम् । "यन्नीलं तदुत्पलम् " इति विशे-

• व्याप्तेश्च समञ्जसम् । अ० ३ पा० ३ अ० ४ सू० ९ ।
  १ क. घ. 'प्नोती' । २ ग. 'न्ब्रह्मोपाप्नु' ।