तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०७अनु०५] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ५०१
“मनो ब्रह्मेत्युपासीत” “आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः” इत्यादौ ब्रह्मदृष्ट्या संस्कृतं
मनआदित्यादिप्रतीकमुपास्यम् । तच्च प्रतीकमुपासकेन स्वात्मतया ग्रहीतव्यम् । प्रती-
कस्य ब्रह्मकार्यत्वेन ब्रह्मणः सह भेदाभावाज्जीवस्य च ब्रह्माभिन्नत्वाद्व्रह्मद्वारापास्यस्य
प्रतीकस्योपासकजीवस्य च भेदाभावेनैकत्वसंभवादिति प्राप्ते ब्रूमः—यदि ब्रह्मकार्यस्य १
प्रतीकस्यै ब्रह्मैक्यमवलोक्येत तदा प्रतीकस्वरूपमेव विलीयेत घटस्य मृद्रूपैक्ये विलय-
दर्शनात् । यदि जीवस्य ब्रह्मैक्यमवलोक्येत तदा जीवत्वस्यापाये सत्युपासकत्वं हीयेत ।
अथोपास्योपासकस्वरूपलोभेन कार्यकारणैक्यं जीवब्रह्मैक्यं च न पर्यालोच्येत तदा गोम-
हिषवदत्यन्तभिन्नयोः प्रतीकोपासकयोर्नास्त्येकत्वयोग्यता । तस्मान्न प्रतीकस्याहंदृष्टिः ।
तत्राहंग्रहोपासनानां सर्वेषामपि ब्रह्मसाक्षात्कारफलत्वादेकेनोपासनेन ब्रह्मणि साक्षा-
त्कृते सत्युपासनान्तरवैयर्थ्यादुपासनान्तरप्रवृत्तौ पूर्वसाक्षात्कारविक्षेपप्रसङ्गाच्च बहुषूपास-
नेषु ब्रह्मसाक्षात्कारार्थिनः प्राप्तेष्विदं वा तद्वा यत्किंचिदेकमेवानुष्ठेयमित्येतादृशो
विकल्पो निर्णीतः । इह तु संहितोपासनमेकं वा द्वयं वा यथेच्छमनुष्ठेयम् । एतदपि
तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे + निर्णीतम्—
“प्रतीकेषु विकल्पः स्याद्याथाकाम्येन वा मितिः ।
अहंग्रहेष्विवैतेषु साक्षात्कृत्यै विकल्पनम् ॥
देवो भूत्वेतिवन्नात्र काचित्साक्षात्कृतौ मितिः ।
याथाकाम्यमतोऽमीषां समुच्चयविकल्पयोः ॥
प्रतीकोपासनेषु पूर्वाधिकरणन्याय इति प्राप्ते ब्रूमः—अस्त्यत्र महद्वैषम्यम् । “देवो
भूत्वा देवानप्येति” इति जीवन्नेव भावनाप्रकर्षवशाद्देवभावसाक्षात्कारं प्राप्य मृतो देव-
त्वमुपैतीति यथाऽहंग्रहेष्ववगम्यते न तथा प्रतीकेषु साक्षात्कारफलत्वे किंचिन्मानमस्ति ।
साक्षात्कारफलत्वाभावे ३ च तत्र तत्र प्रोक्ता भोगवस्तुप्राप्तयः फलत्वेनोभ्युपगन्तव्याः ।
तथा सति भिन्नफलत्वान्नान्यर्थक्यं विक्षेपशङ्का तु दूरापेता । एकं प्रतीकं केषुचित्क्ष-
णेषूपास्य क्षणान्तरेषु प्रतीकान्तरोपासने तु पूर्वोपास्तिजन्यस्यापूर्वस्याविनाशात् । तस्मा-
द्विकल्पेनैकमेव वा बहूनि वा समुच्चित्य वा याथाकाम्येन प्रतीकमुपासितव्यम् ” ।
“पृथिवी पूर्वरूपम्” इत्यत्र प्रथमनिर्दिष्टत्वेनोद्देश्यतया यद्यपि पृथिव्याः प्रतीकत्वं

• काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्वभावात् । अ० ३ पा० ३
  अ० ३५ सू० ६९ ।
  १ ग. ॰र्यत्वेन ब्रह्मणा सहैक्यं प्रतीकस्य तदा प्रतीक॰ । घ. ॰र्यत्वेनैक्यं प्र॰ । २ घ. ॰स्य
  प्ती॰ । ३ ग. घ. ॰वे त॰ । ४ ख. ॰नाभि॰ ।