तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

यमुद्गीथविद्या वेद्यस्वरूपस्य भिन्नत्वात् । छान्दोग्ये तावत्सामभक्तिविशेषस्योद्गीथस्या-
वयवो य ओंकारः स एव प्राणदृष्ट्योपासनीयः । काण्वभेदे तु कृत्स्नोद्गीथभक्ते-
उद्गाता वागिन्द्रियप्रेरकः प्राणः स उद्गातृत्वेनोपास्य इति वेद्यभेदाद्विद्याभेदः । यत्तु
संग्रामसाम्यमुक्तं तदप्रयोजकमर्थवादिकत्वात् । यद्यपि प्राणस्यासुरप्रमिद्धत्वेन श्रेष्ठत्व-
मुक्तं तद्यद्यप्युपास्यं तथाऽप्युक्तस्य वेद्यभेदस्यानिराकरणाद्भिन्नेयोद्गीथविद्या ” ।
अनेनैव न्यायेन प्रकृतेऽपि वेद्यभेदाद्विद्याभेदो द्रष्टव्यः । तैत्तिरीयके पञ्चाधिकरणो-
पासने पूर्वं व्याख्यातानि वेद्यानि । ऐतरेयके त्वधिदैवाध्यात्मभेदभिन्नं वेद्यम् । तथा
चाऽऽम्नायते—“ वायुश्चाऽऽकाशश्चेत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मं वाक्पूर्वरूपं मन उत्तर-
रूपम् ” इत्यादि । यत्तु पृथिवी पूर्वरूपमित्यस्य वेद्यस्योभयत्र समानत्वमुक्तम् । नैता-
वता विद्यैकत्वं संभवति । वैलक्षण्यस्य बहुत्वत्वाद्बह्वनुग्रहस्य च न्याय्यत्वात् । सति च
विद्याभेदे गुणोपसंहारो न युक्तः । यथा दर्शपूर्णमासगुणानां भिन्नाग्निहोत्राख्ये कर्मणि
नोपसंहारस्तद्वदत्र विद्याभेदे गुणानामनुपसंहारे च स्थिते सत्यन्यदपि चिन्तयितुं विष-
ज्येते—द्विविधान्युपासनान्यहंग्रहयुक्तानि प्रतीकविषयाणि चेति । येषु परमात्मा सगुण-
सन्नुपास्यते तान्यहंग्रहयुक्तानि । तद्यथा—“स य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः । तस्मि-
न्नयं पुरुषो मनोमयः । अमृतो हिरण्मयः ” इत्यत्र हृदयाकाशमध्यवर्ती परमात्माख्यः
पुरुषो मनोमयत्वादिगुणयुक्त उपासितव्यः परमात्माऽहमिति। स चाहंग्रहश्चतुर्थाध्याये-
“ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ” [ ब्र० सू० अ० ४ पा० १ सू० ३ ]
इति सूत्रेऽभिहितः। परमात्मव्यतिरिक्तानि लौकिकानि वस्तुन्युत्कृष्टदेवतादृष्ट्या ब्रह्मदृष्ट्या
वा संस्कृत्य यत्रोपास्यन्ते तानि प्रतीकविषयाणि । तद्यथा—पृथिवी पूर्वरूपमित्यत्र भूदे-
वतादृष्ट्या संस्कृतं पूर्वरूपं स्वरूपमुपास्यम् । मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादौ ब्रह्मदृष्ट्या संस्कृतं
मनःप्रभृतिकमुपास्यम् । तैच्च प्रतीकमूपासकेन न स्वात्मतया ग्रहीतव्यम् । * प्रतीकस्य
ब्रह्मकार्यत्वेनोत्कृष्टदृष्टिप्रत्यालम्बनत्वात्प्रतीकमित्युच्यते । तस्मिंश्च प्रतीके ऽहंग्रहो नास्तीति
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे + चिन्तितम्—
“ प्रतीकेऽहंदृष्टिरस्ति न वा ब्रह्माविभेदतः ।
जीवप्रतोकयोर्ब्रह्मद्वाराऽहंदृष्टिरिष्यते ॥
प्रतीकत्वोपासकत्वहानिर्ब्रह्मैक्यवीक्षणे ।
अवक्षणे तु भिन्नत्वान्नास्त्यहंदृष्टियोग्यता ” ॥ इति ।

• अस्मिन्वाक्ये यत इति शेषः । + न प्रतीके न हि सः । अ० ४ पा०
  १ अ० ३ सू० ४ ।
  १ ङ. ॰यः । अन्तरेण तालुके ” इ° । २ ग. पूर्वे व° । ३ ग. घ. तच्चोत्कृष्टं ।