तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

४९६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०७अनु०१]
चतुर्थमवयवमाह—
अथाधि॑प्र॒जम् । मा॒ता पूर्व॑रू॒पम् । पि॒तोत्त॑ररू॒पम् । प्र॒जा
सं॒धिः । प्र॒जन॑नꣳ सं॒धान॑म् । इत्यधि॑प्र॒जम् ( ३ ), इति ।
प्रजा पुत्रपौत्रादिरूपा । प्रजननमुत्पत्तिः ।
पञ्चममवयवमाह—
अथाध्यात्मम् । अधरा हनुः पूर्व॑रू॒पम् । उत्तरा हनुरुत्तररू॒-
पम् । वाक्सं॑धिः । जि॒ह्वा सं॒धान॑म् । इत्यध्यात्म॒म्, इति ।
देहेन्द्रियादिसाक्षिचैतन्यान्तःसंघातोऽत्राऽऽत्मशब्देन विवक्षितः । तस्याहंप्रत्ययगम्य-
त्वात् । तमात्मानमधिकृत्य वर्तत इत्यध्यात्मम् । वाक्शब्देन कण्ठतालवादिस्थानगतामि-
न्द्रियमुच्यते ।
प्रतिपादितरूपान्संहितावयवानुपसंहरति —
इतीमा म॑हा॒सꣳहि॑ताः, इति ।
फलसाधनत्वेनोपासनां १ विधत्ते—
य एव॒मेता म॑हा॒सꣳहि॑ता व्या॒ख्याता॒ वेद॑ ।
संधी॑यते प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑ । ब्रह्मवर्च॒सेनान्ना॑-
द्येन + सुवर्गेण॑ लो॒केन ( ४ ), इति ॥
संधिराचार्यः पूर्व॑रूपमित्यधि॒प्रजं लोके॒न ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके सप्तमप्रपाठके
तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
यः पुमानेवमुपास्ते स पुमान्प्रजादिभिः संबध्यते २ । यद्यपि विदिधातुः प्रमाण-
ज्ञानमभिधत्ते न तु पुरुषतन्त्र ३ मानसक्रियारूपमुपासनम्, तथाऽपि ४ विज्ञानवाचिर्वि-
धातुनाऽत्रोपासनक्रियोपलक्ष्यते । तयोर्मानसत्वसाम्यात् । न खल्वत्र मुख्या
संभवति । अपुरुषतन्त्रस्य ज्ञानस्य विधातुमयोग्यत्वात्पृथिवी पूर्वरूपमित्यादिवाक्यै-
नैव ज्ञानसिद्धौ तद्विधिवैयर्थ्याच्च । न चात्र वेदेत्येष लट्प्रत्ययो न विधायक इ-
ति वाच्यम् । विधायकस्य पञ्चमलकारस्याऽऽश्रयणात् । न च वाक्यजन्यमेव ज्ञा-
लट्प्रत्ययेनानूद्यतेति वाच्यम् । ज्ञानमात्रेण ५ प्रजापश्वादिफलासंभवात् । तस्मादु-

• सुवर्गेणेत्यपि पाठो वैदिकेषु प्रसिद्धः ।
  १ ख. ग. ॰सनं वि॰ । २ ग. संपद्यते । ३ ग. घ. तन्त्रं मा॰ । ४ घ. ॰पि ज्ञा॰ । ५ ख.
  ॰मात्रे प्र॰ ।