तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[Header] [प्रपा० ४ अनु० ४२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । ३५७
प्रवृणक्ति । गायत्रीमेव तदनु विभवति । गायत्रीमा-
प्नोति । पूर्वाऽस्य जनं यतः कीर्तिर्गच्छति, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ११ । विभा० ४ )
पुरा कदाचिदपरक्ता सती गायत्री देवी देवेभ्यः सकाशादपाक्रामत् । तदा
देवाः प्रवर्ग्यमनुष्ठाय तेनैव प्रवर्ग्येण तां गायत्रीमनुव्यभवन्, अन्वेष्टुं विभवः समर्था
अभवन् । अन्विष्य च तेन प्रवर्ग्येण तां गायत्रीं प्राप्नुवन् । अतो यदि द्वादशसु
दिनेष्वेकैकस्मिन्दिने द्विर्द्विरित्येवं चतुर्विंशतिकृत्वः प्रवर्ग्यमनुतिष्ठेत्, तत्तदा गाय-
त्रीमेवानुगन्तुं समर्थो भवति । चतुर्विंशतिसंख्याया गायत्र्यक्षरनिष्ठत्वात् । अतः संख्या-
सामान्याद्गायत्रीं प्राप्नोति । जनं यतः सभां गच्छतोऽस्य चतुर्विंशतिवारं प्रवर्ग्यानु-
ष्ठायिनः पुरुषस्य कीर्तिस्तस्मादपि पूर्वभाविनी सती सभां प्राप्नोति ।
पुनरपि प्रकारान्तरेणावस्थाविशेषगतैर्नामभिः प्रशंसति—
वैश्वदेवः सꣳसन्नः ( ३ ) । वसवः प्रवृक्तः । सोमोऽ-
भिकीर्यमाणः । आश्विनः पयस्यानियमाने । मारुतः
क्वथन् । पौष्णं उदन्तः । सारस्वतो विँष्यन्दमानः । मैत्रः
शरो गृहीतः । तेज उद्यतो वायुः । हरियमाणः प्रजा-
पतिः । हूयमानो वाग्वृतः ( ४ ) । असौ खलु वावैष
आदित्यः । यत्प्रवर्ग्यः । स एतानि नामान्यकुरुत, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ११ विभा० ५ )
संसन्नः सम्यगासादनदशां प्राप्तो यः प्रवर्ग्यस्तस्य वैश्वदेव इति नाम, तेन हि
श्वे देवास्तुष्यन्ति । प्रवृञ्जनदशापन्नस्य वसव इति नाम, वसूनां प्रीतिहेतुत्वात् ।
वृञ्जने सति पात्रस्यान्तर इतस्ततश्चलनमभिकीर्यमाणत्वं तद्दशापन्नस्य सोम इति नाम,
प्रीतिहेतुत्वात् । आनीयमानक्षीरतद्दशापन्नस्याऽऽश्विन इति नाम, तेन ह्याश्विनौ
प्यतः । पयसा सह क्वथनदशापन्नस्य मारुत इति नाम । पात्रस्यान्तपर्यन्तमुद्गमन-
दन्तः, तदवस्थापन्नस्य पौष्ण इति नाम । पात्रादप्युन्नतत्वं विँष्यन्दनं तद्दशाप-
स्य सारस्वत इति नाम । पचनबाहुल्येन घनीभावात्प्रतीयमानः शरः शराकारप्र-
गदशापन्नस्य मैत्र इति नाम । शफाभ्यां खरादुद्यमनदशापन्नस्य तेज इति नाम ।
हवनीयं प्रति ह्रियमाणत्वदशापन्नस्य वायुरिति नाम । आहवनीये हूयमानत्वद-
॥पन्नस्य प्रजापतिरिति नाम । हुतत्वदशापन्नस्य वागिति नाम । इत्येताभिर्दशा-
१ ख. °शतिःकृ° । २ घ. °ष्णमुद्° । ३ क. ग. °विष्यन्द° । ४ क. ख. °शायां तस्य ।
५ ख. °न्तरे निवसतश्चल° । ६ ग. °रद° । ७ क. °त्वं निष्प° । ८ ग. विष्यन्द° । ९ क. ख.
।. पाकेन प्रा° । १० ख. ग. °भावत्वप्र° । ११ ग. °म एता° ।