तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

३५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [प्रपा०४अनु०४२]
अथ नामविशेषव्यवहारप्रदर्शनेन प्रशंसति—
ब्रह्मवादिनो वदन्ति(१)। यो वै वसीयाꣳसं यथाना-
ममुपचरति। पुण्यार्तिं वै स तस्मै कामयते। पुण्यार्ति-
मस्मै कामयन्ते । य एवं वेद । तस्मादेवं विद्वान् ।
घर्म इति दिवाऽऽचक्षीत । सम्राडिति नक्तम् । एते
वा एतस्य प्रिये तनुवौ । एते अस्य प्रिये नामनी ।
प्रिययैवैनं तनुवा(२)। प्रियेण नाम्ना समर्धयति ।
कीर्तिरस्य पूर्वा गच्छति जनतामायतः, इति ।
( प्रपा० ५ । अनु० ११ । विभा० ३ )
यो वै यः कोऽपि पुमान्भृत्यो वसीयाꣳसमतिशयेन वसुमन्तं धनिकं राजानम-
मात्यादिकं वा यथानामं तदीयं नामानतिक्रम्य नामकरणकाले संपादितेनैव नाम्नो-
पचरति, अधिपते स्वामिन्नित्यादिशब्दैर्विना भो देवदत्तेत्यादिकेनैव मुख्येन नाम्ना
तमाह्वयति । स भृत्यस्तस्मै धनिकाय पुण्यार्तिं वै भाग्यहानिमेव कामयते । उत्तमो-
पचारयोग्ये नीचव्यवहारात् । अथवा स धनिको राजादिस्तस्मै स्वाभाविकनाम्ना
व्यवहरते भृत्याय पुण्यार्तिं धनादिहानिं कामयते दण्डयितुमिच्छति । न केवलं
राजादिरेव किंतु यो मूढ एवं वेद स्वाभाविकनाम्नैव व्यवहारं निश्चिनोति, अस्मै
मूढाय राजादिप्रभुपारिसरवर्तिनः सर्वेऽपि पुरुषाः पुण्यार्तिं ताडनधनहान्यादिकं काम-
यन्ते । एवं ब्रह्मवादिन आहुः । यस्मादेवं तस्मादेवं विद्वानामान्तरेणैव प्रभुर्व्यवहर-
णीय इत्येवं जानन्पुरुषः प्रवर्ये प्रत्यहनि घर्म इति नाम्ना व्यवहरेत् । रात्रौ तु सम्रा-
डिति नाम्ना । तत्र घर्मशब्देनोच्यमाना दीप्यमाना या तनूः सम्राट्शब्देनोच्यमाना
सम्यग्राजमाना या तनूरेते उभे अप्येतस्य प्रवर्ग्यस्य प्रिये शरीरे, अस्य घर्मसम्राट्-
शब्दरूपे अस्य प्रवर्ग्यस्य प्रिये नामनी । तस्मादेताभ्यां शब्दा[भ्यां] व्यवहरन्पुरुषः
प्रिययैव तनुवा देवादिरूपेण प्रियेण च नाम्ना तच्छरीरोचितेनैव प्रवर्ग्यं समृद्धं
करोति । तथा सति जनतामायतो जनसमूहं सभां प्रत्यागच्छतोऽस्य धर्मादिनामभि-
र्व्यवहारिणः पुरुषस्य कीर्तिः पूर्वाऽस्मादपि पुरुषात्पूर्वभाविनी गच्छति । अस्य पुरु-
षस्याऽऽगमनात्प्रागेव सर्वेऽपि सभानिष्ठा यतचित्ता(त्तोऽ)भिज्ञोऽयं महात्मेत्येव-
मेनं प्रशंसन्ति ।
धर्मादिनामविशेषद्वारा प्रवर्ग्यस्य प्रशंसां कृत्वा गायत्रीच्छन्दोगतसंख्यासाम्येनापि
प्रशंसति—
गायत्री देवेभ्योऽपाक्रामत् । तां देवाः प्रवर्ग्येणैवानुव्य-
भवन् । प्रवर्ग्येणाऽऽप्नुवन् । यच्चतुर्विꣳशतिकृत्वः प्रवर्घ्य
१ क. ख. ॰रणे पुरु° । २ ग. ॰ष्ठा जना रुचिताभि° । ३ क. ख. ॰भिज्ञाय° ।