तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

१९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [प्रपा० ३अनु० १२]
अथ दशमीमाह—
तस्मा॓द्य॒ज्ञात्स॑र्व॒हुतः॑ । ऋचः॒ सामा॑नि जज्ञिरे ।
छन्दा॑ꣳसि जज्ञिरे॒ तस्मा॑त् । यजु॒स्तस्मा॑दजायत (४), इति ।
छन्दांसि गायत्र्यादीनि । स्पष्टमन्यत् ।
अथैकादशीमाह—
तस्मा॒दश्वा॑ अजायन्त । ये के चो॑भ॒याद॑तः । गावो॑
ह जज्ञिरे॒ तस्मा॑त् । तस्मा॑ज्जा॒ता अ॑जा॒वयः॑, इति ।
अश्वव्यतिरिक्ता गर्दभा अश्वतराश्च ये केचिदूर्ध्वाधोभागयोरुभयोर्दन्तयुक्ताः सन्ति
तेऽप्यश्ववदजायन्त । तथा गावोऽजाश्वावयश्च ते सर्वेऽप्युत्पन्नाः ।
अथ द्वादशीमाह—
यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः । क॒ति॒धा व्य॑कल्पयन् । मुखं॒
किम॑स्य॒ कौ बा॒हू । कावू॒रू पादा॑वुच्येते, इति ।
प्रश्नोत्तररूपेण ब्राह्मणादिसृष्टिं वक्तुमत्र ब्रह्मवादिनां प्रश्ना उच्यन्ते—प्रजापतेः
प्राणरूपा देवा यद्यदा पुरुषं विराड्रूपं व्यदधुः संकल्पेनोत्पादितवन्तः । तदानीं
कतिधा कतिभिः प्रकारैर्व्यकल्पयन्विविधं कल्पितवन्तः॑। एष सामान्यरूपः प्रश्नः। मुखं
किमित्यादयो विशेषप्रश्नाः । अन्यत्स्पष्टम् ।
अथ त्रयोदशीमाह--
ब्रा॒ह्म॒णो॑स्य॒ मुख॑मासीत् । बा॒हू रा॑ज॒न्यः॑ कृ॒तः ( ५ )
ऊ॒रू तद॑स्य॒ यद्वैश्यः॑ । प॒द्भ्यांꣳशू॒द्रो अ॑जायत, इति ।
योऽयं ब्राह्मणत्वजातिविशिष्टः पुरुषः सोऽयमस्य प्रजापतेर्मुखमासीत्, मुखादु-
त्पन्न इत्यर्थः । योऽयं राजन्यः क्षत्रियजातिः स बाहुत्वेन निष्पादितः बाहुभ्यामुत्पा-
दित इत्यर्थः । तत्तदानीं यौ प्रजापतेरूरू तद्रूपो वैश्यः संपन्नः, ऊरुभ्यामुत्पन्न
इत्यर्थः । तथा पँद्भ्यां शूद्र उत्पन्नः । इयं च मुखादिभ्यो ब्राह्मणादीनामुत्पत्तिः सप्ता-
मकाण्डे “ स मुखतस्त्रिवृतं निरमिमीत ” इत्यादौ विस्पष्टमाम्नाता । अतः प्रश्नोत्तरे
उभे अपि तत्परत्वेनैव योजनीये ।
अथ चतुर्दशीमाह—
च॒न्द्रमा॒ मन॑सो जा॒तः । चक्षोः॒ सूर्यो॑ अजायत ।
१ क. ख. ॰कारैः क° । २ ख. ॰न्तः । अ° । ३ ग. ॰श्वाः । अथ । ४ क. ख. पादाभ्यां ।