तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा० ३अनु० १२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १६९

मु॒खादिन्द्र॑श्चा॒ग्निश्च॑ । प्रा॒णाद्वा॒युर॑जायत, इति ।
यथा दध्याज्यादिद्रव्याणि गवादिपशव ऋगादिवेदा ब्राह्मणादिमनुष्याश्च तस्मादु-
पन्नाः, एवं चन्द्रादयो देवा अपि तस्मादेवोत्पन्नाः । चक्षोश्चक्षुषः ।
अथ पञ्चदशीमाह--
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षम् । शी॒र्ष्णो द्यौः सम॑वर्तत । प॒द्भ्यां
भूमि॒र्दिशः॒ श्रोत्रा॑त् । तथा॑ लो॒काँ२ अ॑कल्पयन् (६), इति ।
यथा देवास्तस्मादुत्पन्नास्तथा लोकानप्यन्तरिक्षादीन्प्रजापतेर्नाभ्याद्यवयवेभ्योऽकल्प-
न्नुत्पादितवन्तः ।
अथ षोडशीमाह--
वेदा॒हमे॒तं पुरु॑षं म॒हान्तम्॑ । आ॒दि॒त्यव॑र्णं
तम॑स॒स्तु पा॒रे । सर्वा॑णि रू॒पाणि॑ वि॒चित्य॑
धीरः॑ । नामा॑नि कृ॒त्वाऽभि॒वद॒न्यदास्ते॑, इति ।
यथोक्तविराट्पुरुषध्यानमत्र प्रतिपाद्यते । तत्र मन्त्रद्रष्टा स्वकीयं ध्यानानुभवं प्रक-
टयति— यद्यः पुरुषः सर्वाणि रूपाणि देवमनुष्यशरीराणि विचित्य विशेषेण
ष्पाद्य नामानि च देवोऽयं मनुष्योऽयं पशुरयमित्यादीनि कृत्वाऽभिवदंस्तैर्नाम-
रभितो व्यवहरन्नास्ते, एतं पुरुषं विराजं महान्तं सर्वगुणैरधिकमादित्यवर्णमादि-
वत्प्रकाशमानं वेदाहं जानामि, ध्यानेन सर्वदाऽनुभवामीत्यर्थः । स च पुरुषस्तमसः
ऽज्ञानात्परस्ताद्वर्तते । अतो गुरुशास्त्रोपदेशरहितैर्मुन्दैरनुभवितुमशक्ये इत्यर्थः ।
अथ सप्तदशीमाह--
धा॒ता पु॒रस्ता॒द्यमु॑दाज॒हार॑ । श॒क्रः प्रवि॒द्वान्प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः । तमे॒वं
वि॒द्वान॒मृत॑ इ॒ह भ॑वति । नान्यः पन्था॒ अय॑नाय विद्यते, इति ।
धाता प्रजापतिर्यं विराट्पुरुषमुदाजहार ध्यातॄणामुपकारार्थं प्रख्यापितवान् ।
सः प्रदिशश्चतस्रो दिक्षु वर्तिनः सर्वान्प्राणिनः प्रविद्वान्प्रकर्षेण जानञ्शक्र इन्द्रस्तद-
हार्धं प्रख्यापितवान् । धातुरिन्द्रस्योपदेशात्तं विराट्पुरुषमेवमुक्त प्रकारेण विद्वा-
न्सात्कुर्वनिहास्मिन्नेव जन्मन्मृतो मरणरहितो भवति । यदा विराट्पुरुषोऽह-
। साक्षात्करोति तदानीं वर्तमानदेहस्यै तँत्स्वरूपत्वाभावात्तन्मरणेनायमपासको न

---

१ ग. 'यं पु° । २ क. 'क्यमित्य° । ३ क. 'स्य रटस्तरु' । ४ ख. तदृप्रत्यक्षरू ।
• 'वादन्यमा' ।