तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०३ अनु०४] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १७१
योऽयं देवतात्मकः सोमः सोऽयं लतात्मकस्य यागदेशं प्रत्यागमने पुरतो गच्छति ।
शुक्नो भासको देवतादिप्रकाशको मन्त्रः शुक्रस्य गृह्यमाणतया भासमानस्य सोमस्य
पुरतो गच्छति । आदौ मन्त्रं पठित्वा पश्चात्सोमो गृह्यते । हे इन्द्र ते त्वदर्थमेते सोमाः
श्राताः पक्वाः, आश्रिता वा । कीदृशस्य ते । वातवदाप्नोति रंहसा गच्छतीति वाता-
पिस्तस्य । हवनमाह्वानं शृणोतीति हवनश्रुत्तस्य । एतदर्थं जुहुधीति स्वकीया वागाह ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदी-
यतैत्तिरीयारण्यकभाष्ये तृतीयप्रपाठके तृतीयोऽनुवाकः ॥ ३ ॥
अथ तृतीये चतुर्थोऽनुवाकः ।
अथ षड्ढोतृमन्त्र उच्यते । द्विविधस्तन्मन्त्रः । अस्मिंश्चतुर्थानुवाके प्रोक्तः सूर्य ते
चक्षुरित्येकः । षष्ठानुवाके प्रोक्तो वाग्घोतेत्यपरः । स एव चातुर्होत्रचयने प्रयोक्तव्यः ।
वाग्घोता षड्ढोतॄणामित्येवं तद्ब्राह्मणे निर्देशात् । सूर्य त इत्यस्य तु पशुबन्धादौ विनि-
योगः । स च होतृब्राह्मणकाण्डे पठ्यते । पशुबन्धेन यक्ष्यमाणः षड्ढोतारं मनसाऽनु-
द्रुत्याऽऽहवनीये जुहुयादिति । तन्मन्त्रपाठस्तु—
सूर्यं॑ ते॒ चक्षु॑ः । वातं॑ प्रा॒णः । द्यां पृष्ठम् । अ॒न्तरि॑-
क्षमा॒त्मा । अ॒ङ्गैर्य॒ज्ञम् । पृ॒थि॒वीꣳ शरीरै॑ः, इति ।
हे पशो योऽयं सूर्यः स ते चक्षुः, यो वायुः स ते प्राणः। तथा च पशुविषयेऽ-
धिगुप्रैषे समाम्नायते—सूर्य चक्षुर्गमयतात् । वातं प्राणमन्ववसृजतादिति । या द्यौः स
पृष्ठभागः, उपरिवर्तित्वसाम्यात् । यदिदमन्तरिक्षं तत्त्वदीयो जीवात्मा, मध्यवर्तित्व-
साम्यात् । यानि हृदयादीन्यङ्गानि तैर्यज्ञं संपादयेंसीति शेषः । यान्यन्यान्यस्थ्यादीनि
शरीरगतानि तैः पृथिवीं प्राप्नुहीति शेषः । सूर्य ते चक्षुरित्यादावपि त्वदीयं चक्षुः
सूर्यं प्राप्नोत्विति वा योजनीयम् । अथ वा वक्ष्यमाणं वाचस्पतिसंबोधनमनूद्य ते चक्षुः
सूर्यं प्राप्नोत्विति वा योजनीयम् । अथ वा वक्ष्यमाणं वाचस्पतिसंबोधनमनूद्य ते चक्षुः
सूर्ये रूपं जानीयादित्येवं वाचस्पतिपरतया मन्त्रे योज्यम् । होमनिष्पादकस्य पशोश्चक्षु-
रादीनि षडङ्गान्यत्रोक्तानीत्यस्य मन्त्रस्य षड्ढोतृत्वम् ।
अथ ग्रहभागमाह—
वाच॑स्पतेऽच्छि॑द्रया वा॒चा । अ॒च्छि॑द्रया जु॒ह्वा॑ ।
१ ख. ग. वायुर्° । क. °मन्त्रा उच्यन्ते । द्वि° । ३ ग. °था प° । ४ ग °ये दिगु° ।
५ क. °यन्विति । ग. °यतीति । ६ क. °स्थ्यस्थी° । ७ ग. सूर्यरू° । ८ क. मन्त्रो । ९ क.
योज्यः ।