तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्र० २ अनु० १९] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १६३
प्रपद्ये॒ ब्रह्म॑ प्रपद्ये॒ ब्रह्म॑कोशं॒ प्रप॑द्ये॒ऽमृतं॑ प्रपद्ये॒ऽमृत॑कोशं॒
प्रप॑द्ये चतुर्जालं॒ ब्रह्म॑कोशं॒ यं मृत्युर्नावि॑पश्य॑ति॒ तं
प्रप॑द्ये दे॒वान्प्रप॑द्ये दे॒वपुरं॑ प्रपद्ये॒ परी॑वृतो॒ वरी॑वृतो॒
ब्रह्म॑णा॒ वर्म॑णा॒ऽहं तेज॑सा क॒श्यप॑स्य॒, —इति ।
य एते पृथिव्यादयस्त्रयो लोका यश्चैषां लोकानां संघस्तत्सर्वं प्रपद्ये प्राप्नोमि
ब्रह्मशब्देन चतुर्मुखस्य शरीरमुच्यते । तस्य कोशस्थानीयो ब्रह्मलोकः । अमृतशब्देन
विरात्कारणभूतः सूत्रात्मोच्यते, तस्य कोशस्थानीयमव्यक्तम् । एतच्चतुर्विधं प्रपद्ये
भजामीत्यर्थः । चतुर्जालं चतुर्विधा अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयाः कोशा जाल-
वदावरका यस्य पञ्चमकोशस्य तं चतुर्जालं परब्रह्मणः कोशं यमानन्दमयं मृत्युर्नाव-
पश्यति नहि तस्य कारणरूपस्य कार्यवद्विनाशोऽस्ति, तादृशं कोशमहं प्रपद्ये । देवा-
न्निन्द्रादीन्, तेषां पुरं देवपुरं च प्रपद्ये । अहं तेन ब्रह्मणा वर्मणा कवचरूपेण पर-
मात्मना परीवृतः परितो वेष्टितो वरीवृतः पुनः पुनर्वेष्टितस्तथा कश्यपस्य तेजसा
कश्यपस्य प्रेक्षकस्य कश्यपः पश्यको भवतीति न्यायेन सर्वसाक्षिण ईश्वरस्य तेजसा
परिवृतः । अहमीदृशो रक्षकोऽयं ब्रह्मा तदुपस्थानेन मृत्युं तरामीत्यर्थः ।
ब्रह्मोपस्थानकाले सर्वात्मकस्य परमेश्वरस्य शिशुमाराख्यजलग्र ( ग्रा ? ) हरूपत्वं
ध्यानार्थं दर्शयति—
यस्मै॒ नम॑स्तच्छिरो॒ धर्मो॑ मूर्धानं॒ ब्रह्मोत्त॑रा ह॒नुर्य॒ज्ञोऽ-
ध॑रा विष्ण॑र्हृद॑यं५ संव॑त्सरः॒ प्रज॑न॑नम॒श्विनौ॑ पूर्वपादा॑-
वत्रि॒र्मध्यं॑ मित्रावरु॑णावपरपादा॑व॒ग्निः पु॒च्छस्य॑ प्रथ॒मं
काण्डं॑ तत इन्द्रस्ततः॑ प्र॒जाप॑तिर॒भयं॑ चतुर्थ॑म्५—, इति ।
यस्मै परब्रह्मणे नमः सर्वैर्नमस्कारः क्रियते तत्परं ब्रह्मात्र शिशुमाराख्यध्यात-
व्यस्य जलग्राहस्य शिर उत्तमाङ्गस्थानम् । योऽयमनुष्ठेयो धर्मः स मूर्धानं मूर्धस्था-
नीयः, शिरसो मूर्ध्नश्चैकस्मिन्नेवाऽऽयतने ऊर्ध्वाधोभागभेदेन भिदा । योऽयं चतुर्मुखो
ब्रह्मा सोऽयं तस्य प्र ( ग्रा ? ) हस्योत्तरा हनुः । यो यज्ञः सोऽधरा हनुः । यो
विष्णुः सोऽयं हृदयस्थानीयः । यः संवत्सरः सोऽयं प्रजननेन्द्रियस्थानीयः । याव-
१ ग. °मि । ब्रह्म प्रपद्ये ब्रह्मकोशं प्रपद्येऽमृतं प्रपद्येऽमृतकोशं प्रपद्ये । ब्र° । २ ख. म.
कोशः स्थानं जनलो° । ३ ग. °भूतं सू° । ४ ग. °आत्मरूपमुच्य° । ५ ख. ग. कोशः स्थानम° ।
६ क. °द्ये प्राप्नोमी° । ७ क. ग. जलग्रहस्य ।