तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०२अनु० १६] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १५७
तच्चिन्तापूर्वकत्वं प्रवृत्तेर्भगवतोक्तम्—
“ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते ।
सङ्गात्संजायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥
क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति” इति ॥
विषयध्याननिवृत्त्यर्थमेव चित्तवृत्तिनिरोधरूपं योगं वक्तुं कृत्स्नं योगशास्त्रं प्रवृ-
त्तम् । सा च विषयध्याननिवृत्तिः स्वाध्यायनिरतस्याप्रयासेनैव सिद्धा । तत्र
किमनेन योगशास्त्रेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिना तपसा वा ।
अत एवाभिज्ञा आहुः—
“अर्के चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं व्रजेत् ।
इष्टस्यार्थस्य संसिद्धौ को विद्वान्यत्नमाचरेत्” इति ॥
एतत्सर्वमभिप्रेत्य मौद्गल्यस्तद्धि तपस्तद्धि तप इति प्रसिद्धिवाचकेन हिशब्देन वीप्सया
च स्वाध्यायप्रवचनयोरत्यादरं दर्शयति । न च स्वाध्यायपाठमात्रेण यागानुष्ठानाभा-
वान्न पुरुषार्थ इति शङ्कनीयम् । अयमध्येताऽग्निष्टोमेवाजपेयराजसूयाश्वमेधादीनां मध्ये
यं यं क्रतुं साङ्गमधीते, अस्याध्येतुः पुरुषस्य तेन तेन क्रतुनेष्टं भवति । त्रिविधो
हि यागः । कायिको वाचिको मानसश्चेति, तत्राध्येतुर्वाचिकस्य निष्पत्तौ नास्त्येव
विवादः । यद्यध्येताऽर्थमपि जानाति तदाऽध्ययनकाले तदनुसंधानान्मानसोऽपि
निष्पद्यते । कायिकश्चेन्नास्ति माऽस्तु नाम द्रव्यार्जनरहितस्याधिकाराभावात् । यस्य
त्वधिकारः कायिकमप्यसौ करोत्वितरस्य तु वाचिकेनैव तत्फलं लभ्यते । तस्मादय-
मध्येताऽग्न्यादीनां सायुज्यं गच्छति । तत्तस्मिन्वेदविदो माहात्म्ये काचिदृगभ्युक्ता ।
तामेतामृचं दर्शयति—
ये अ॒र्वाङ्ङुत वा॑ पु॒राणे वेदं॑ वि॒द्वांस॑मभि॒तो वद॑न्त्यादि॒त्यमे॒व ते
परि॑वदन्ति॒ सर्वै॑ अ॒ग्निं द्वि॒तीयं॑ तृ॒तीयं॑ च ह॒ꣳसमिति॑--,इति ।
अर्वाङर्वाचीनमिदानींतनमनुष्यमध्येतृरूपम् , उत वा पुराणेऽथवा पुरातनं व्यासवै-
शिष्ठादिरूपम् । वेदं विद्वांसं पाठादर्थाच्च वेदतत्त्वाभिज्ञं महात्मानम् । ये मूर्खा
अभितो वदन्ति तत्र तत्र निन्दन्ति ते मूर्खाः सर्वेऽप्यादित्यमेव निन्दन्ति । ततो
द्वितीयमग्निं निन्दन्ति । ततस्तृतीयं हंसं गमनशीलं वायुं निन्दन्ति । अस्य वेद-
१ क. ख. प्रकृतेर्भ॑ । २ ख. ग. ण योगा० । ३ क. ख. ॰मरा० । ४ ग. ऋतुभागम० ।
५ क. ॰नसिकश्चे० । ६ ग. ॰कस्य नास्ति । ७ ख. त्वस्त्वगृधे० । ८ ग. ॰रोतीत० । ९ ग.
॰वरिष्ठं० ।