तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

कारादिश्रवणेन वृथायुःक्षयमन्तरेण कंचित्पुरुषार्थं पश्यामः । अत एव वाजसनेयिनः
समामनन्ति—“ नानुध्यायाद्बहूञ्शब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत् ” इति । वेदव्यतिरि-
क्तस्य शब्दजालस्य कण्ठशोषमात्रपर्यवसायित्वमेवोपपाद्यते । यस्मादयं वेदत्यागी
सुकृतस्य पन्थां पुण्यानुष्ठानमार्गं न जानाति तस्मात्कण्ठशोषमात्रपर्यवसानम् ।
द्विविधं हि पुरुषेणार्थ्यते, ऐहिकजीवनमामुष्मिकौ च भोगमोक्षौ । तत्र जीवनस्य
कौव्यादेरपि कृषिवाणिज्यादिकर्मि(देरि)वै भवेत्साधनैत्वम् । आमुष्मिकमार्गं तु वेदम-
न्तरेण सर्वतो न जानाति । अतः शास्त्रान्तराणि शृण्वतः कण्ठशौष एव परिशिष्यते
न केवलं सुकृतज्ञानमात्राभावः प्रत्युत दुरितं च महत्संपद्यते ।
अत एव मनुना स्मर्यते—
“योऽनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते मतिम् ।
स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः” इति ।
इत्थं स्वाध्यायपरित्यागे बाधं दर्शयित्वा तदनुष्ठाने श्रेयो दर्शयति—
तस्मा॑त्स्वाध्यायोऽध्ये॑तव्यो॒ यं यं॒ क्रतु॑म-
धी॒ते तेनं॑ तेना॒स्येष्टं भ॑वत्य॒ग्नेर्वायोरा॑दि॒त्यस्य॑
सायु॑ज्यं गच्छति तदे॒षाऽभ्युक्ता—,इति ।
यस्मात्स्वाध्यायव्यतिरेकेण सुकृतमार्गो न ज्ञायते तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्यः,
ग्रहणाध्ययनं ब्रह्मयज्ञाध्ययनं च कर्तव्यम् । तच्चोभयं परमपुरुषार्थसाधनमित्युपनिषदि
बहूनामृषीणां मतभेदोपन्यासप्रसङ्गेन विस्पष्टमाम्नातम्—स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको
मौद्गल्यः, तद्धि तपस्तद्धि तप इति । सत्यवदनमेव परमपुरुषार्थसाधनमिति राथींत-
रस्य मतम् । कृच्छ्रचान्द्रायणादिरूपं तप एव तत्साधनमिति पौरिशिष्टेर्मतम् । मौद्ग-
ल्यस्त्वत्यन्तरहस्यदर्शी रहस्यार्थत्वात्तदेतदुभयमुवाच । तत्र ग्रहणार्थमध्ययनं[स्वाध्यायः]
गृहीतस्य वेदस्य प्रकर्षेण प्रतिदिनं ब्रह्मयज्ञरूपेण वचनं प्रवचनम् । उभे एवोत्तमे पुरु-
षार्थसाधने सत्यादीनामर्थात्सिद्धत्वात् । यो हि निरन्तरं स्वाध्यायं पठति तस्यानृत-
वदने कः प्रसङ्गः । तपोऽप्यर्थात्सिद्धं निषिद्धविषयप्रवणानामिन्द्रियाणां बलक्षयद्वारे-
णोद्धतत्वं वारयितुं कृच्छ्रचान्द्रायणादिना शरीरशोषैरूपं तपः क्रियते । स्वाध्यायप-
रस्य तु विषयमात्रचिन्तैव नास्ति कुतो दुष्टविषयेषु प्रवृत्तिः ।
१ क. ख. ॰धं पुं॑ । २ ख. काव्या॑दि॑ । ग कार्ष्यादे॑ । ३ क. ॰पि वा॑ । ४ ग. ॰क॑मेव ।
५ ख. ग. ॰व महत्सा॑ । ६ ख. ग. ॰नम् । ७ ॰शोषा ए॑ । ८ ख. ॰ष्ट्यन्ते । न । ९ ख. ब्रह्म-
ध्याय॑ । ग. ब्रह्माध्य॑ । १० ग. ॰म् । एत॑ । ११ ग. ॰थित्वेन सा॑ । १२ ग. राथान्त॑ ।
१३ क. ख. ॰र्शी तदे॑ । १४ क. ॰षणरू॑ । १५ क. ॰ये पुरुषष्ट्॑ । ख. ॰ये पुरुषध॑ ।