तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०२अनु०१२] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् १४९

तदा¹दिदिवसेषु, प्रज्ञातयैव प्रतिपदा पूर्वस्मिन्दिवसे किंचित्पठित्वा परेद्युरनुष्ठा²ना-
यायमुपक्रम इति या प्रतिपत्प्रज्ञाता यः प्रारम्भप्रदेशो बुद्धौ स्थापितस्तयैव प्रतिपदा
प्रारम्भप्रदेशेन च्छन्दांसि वेदावयवान्परेद्युः प्रतिपद्यते प्रारभते । पूर्वेद्युर्यावद्व्यवसितं
तत एवाऽऽरभ्योत्तरेद्युरधीयीत न तु³ विप्रयुक्तं कांचिद्देवभागम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे कृष्णयजुर्वेदीय-
तैत्तिरीयारण्यकभाष्ये द्वितीयप्रपाठक एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
अथ द्वितीयप्रपाठके द्वादशोऽनुवाकः ।
यत्पूर्वमुक्तं प्राच्यां दिशि ग्रामाद्बाहिरित्यादि । तत्राशक्तस्यानुकल्पं विधत्ते—
ग्रामे॒ मन॑सा स्वाध्या॒यम॑धीयी॑त दिवा॒ नक्तं॑ वा—इति ।
यदा बहिर्गन्तुमशक्तो ग्रामेऽधीयते तदा मन⁴सैवाधीयीत । उदित आदित्ये प्रार-
ब्धुमशक्तश्चेद्दिवा नक्तं⁵ वाऽधीयीत ।
कस्यचिन्महर्षेर्मते मुख्य एवायं पक्षोऽपीति दर्शयितुं⁶ तमृषिमुदाहरति--
इति॑ ह॒ स्माऽऽह॒ शौच॒ आह्ने॑यः—, इति ।
शुचिनामकस्य महर्षेः पुत्रः शौर्चः⁷, अहिसंज्ञाताया मातुः पुत्र आह्नेयो मह-
र्षिरिति ह स्माऽऽह ग्रामे मनसेत्यादिकमपि मुख्यपक्षमे(ए)वेत्याह ।
नियमान्तरेष्वेप्यशक्तस्यानुकल्पान्विधत्ते—
उ॒तार॑ण्येऽबल॑ ९ उ॒त वा॒चोत १० तिष्ठ॑न्नुत व्रज॑न्नुताऽऽ-
सी॑न उ॒त शया॑नोऽधीयी॒तैवै स्वा॑ध्या॒यं तप॑स्वी
पु॒ण्यो॑ भवति य ए॒वं वि॒द्वान्त॒त्स्वा॑ध्या॒यमधी॑ते—,इति।
ग्रामे मनसाऽध्ययनमुक्तम्, अरण्येऽप्यबलोऽशक्तश्चेन्मनसाऽधीयीतै । तमेवाबलं ११
प्रत्युत वाचेति पक्षान्तरमुच्यते । उच्चैरध्येतुमशक्तः केवलेन मनसौ, यदा निद्रालस्य-
चिन्तादिकं भवति तदानीं वाचा जिह्वास्पन्दनमात्रेणाधीयीत । दर्भेषूवासीन इति यदुक्तं
तत्राऽऽसननिर्वन्धे १२ शक्तिरहितस्योत व्रजन्नित्यादयः पक्षाः । आलस्यपरिहारायेत-
१ ख. ग. ॰दिवि॑॰ । २ क. ॰ष्ठायी यत उपक्रामते सा प्रतिपत्प्रज्ञातया प्रारम्भप्रदेशेषु
थापितया तयैव । ३ क. ख. तु यं कं॰ । ४ क. ख. ॰नसःऽधी॰ । ५ ख. ग. नक्तमधी॰ । ६ ग.
यितुमेत॑ । ७ क. ख. ॰र्षेः शौ॑॰ । ८ ग ॰चः, इति। अ॑॰ । ९ ख. ग. ॰ब्वश॑॰ । १० घ.
चोदति॑ । ११ ख. ॰त : बलवन्तं प्र॰ । १२ क. ख. ॰सा नि॰ । १३ क. ॰ह्वादिस्प॰ । ख.
ह्वाक्ष्यादिस्प॰ ।