तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

१४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[प्रपा०२अनु०११]
इति । अनेनैव प्रकारेणर्चो देवाश्च यस्मिन्प्रणवे निषेदुस्तत्प्रणवाक्षरं यो न वेद स
पुमानधीयानोऽपि ऋचा किं करिष्यति, न खलु फलरहितां केवलां कृषिं केचि-
त्प्रार्थयन्ते । य इह्ये पुनर्महात्मानस्तत्प्रणवाक्षरं विदुस्ते महर्षय इमे परिदृश्यमानाः
परमहंसाः समासते सम्यगवतिष्ठन्ते । ऐहिकामुष्मिकविषयक्लेशरहिताः सुखिनो वर्तन्ते ।
तांश्च परमहंसाञ्जाबालशाखाध्यायिन उदाहरन्ति—" तत्र परमहंसा नाम संवर्तका-
रुणिश्वेतकेतुदुर्वासऋभुनिदाघजडभरतदत्तात्रेयरैवतकप्रभृतयः ” इति । ईत्यनेन मन्त्रेण
प्रशस्तत्वात्प्रणवस्य वेदत्रयप्रतिनिधित्वं युक्तम् ।
तेन प्रणवेन प्रारभ्य पश्चात्पठनीयान्मन्त्रान्दर्शयति—
त्रीने॒व प्रा॒युङ्क्त॑ भूर्भुव॒ः स्वर्वि॒त्या॑है॒तद्वै वाच॒ः
स॒त्यं यद्दे॒व वाच॒ः स॒त्यं तत्प्रा॒युङ्क्त—,इति ।
भूर्भुवः स्वरिति यद्व्याहृतित्रयं तल्लोकत्रयात्मकब्रह्मप्रतिपादकं तदाह पठेत् ।
तेन त्रीनेव वेदान्प्रयुक्तवान्भवति । व्याहृतीनां वेदत्रयसारत्वेन प्रोक्तत्वात् । एतच्च
च्छन्दोगा अधीयते—"स एतां त्रयीं विद्यामभ्यतपत्तस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावृहद्भूरि-
त्यृग्भ्यो भुव इति यजुर्भ्यः स्वरिति सामभ्यः” इति । [ एतद्व्याहृतित्रयं ] वेदत्रयसा-
रत्वेन प्रोक्तत्वाद्वाचः संबन्धि सत्य(त्यं) स्वरूपमित्युच्यते । अतस्तत्सत्यमेव प्रयुक्त-
वान्‍भवति ।
व्याहृतित्रयादूर्ध्वं पठनीयं दर्शयति—
अथ॑ सावि॒त्रीं गा॑य॒त्रीं त्रि॒रन्वा॑ह प॒च्छोऽर्ध॒र्चशोऽन॑वान ३
स॑वि॒ता श्रिय॑ः प्रसवि॒ता श्रिय॑मे॒वाऽऽप्नो॒त्यथो॑ प्र॒ज्ञात॑यैव
प्र॒ति॒पदा॒ छन्दा॑ꣳसि प्रति॑पद्यते ( १ ), इति ॥
इति कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयारण्यके द्वितीयप्रपाठक
एकादशोऽनुवाकः ॥ ११ ॥
अथ व्याहृत्यनन्तरं सावित्रीं सवितृदेवताकां गायत्रीच्छन्दस्कां तत्सवितुरित्यादि-
कामृचं च त्रिः पठेत् । तत्रायं प्रकारः । प्रथमं पादशः पादे पादे विरम्य पठेत् ।
ततोऽर्धर्चश एकैकस्मिन्नर्धे विरम्य पठेत् । ततोऽनवानं विरामरहितं यथा भवति
तथा पठेत् । तस्यामृचि प्रतिपाद्यो यः सविता सोऽयं श्रियः प्रेरकः, अतो ब्रह्म-
यज्ञानुष्ठायी श्रियं प्राप्नोत्येव । एवमेकस्मिन्नहनि विधानमुक्तम् । अथो अनन्तरम् ।
१ क. फलरहितां । ग. वृषरहितां । २ क. ख. ॰रतात्रे॰ । ३ ग. इत्याङ्गिरसम' । ४ ख.
॰न वाचः ।