तैत्तिरीय आरण्यक (सायण भाष्य एवं भट्टभास्कर भाष्य सहित सम्पूर्ण प्रथम भाग)

[प्रपा०२अनु०११] कृष्णयजुर्वेदीयं तैत्तिरीयारण्यकम् । १४७

च्चारणेनोपक्रमं कुर्यात् । योऽयमोमित्येवंरूपो यजुर्मन्त्रः स त्रयीं विद्यां प्रति वेदत्र-
यस्य प्रतिनिधिरूपः । अत एव प्रणवगतानामकारोकारमकारमात्राणां वेदत्रयरूपेणाध्य-
यनमाथर्वणिका आमनन्ति—“ तस्य ह वै प्रणवस्य पूर्वा मात्रा पृथिव्यकारः स
ऋग्भिर्ऋग्वेदोऽथ द्वितीयाऽन्तरिक्षं स उकारः स यजुर्भिर्यजुर्वेदस्तृतीया द्यौः स मकारः
स सामभिः सामवेदः ” इति । किंचैषा प्रणवरूपा सर्वा वागपि । अत एव च्छन्दोगा
आमनन्ति-“ तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णान्येवमोंकारेण सर्वा वाक्संतृष्णा ”
इति । अश्वत्थपत्रे दृश्यमानास्तन्तुसदृशा अवयवाः शङ्कवः, तैर्यथा कृत्स्नानि पर्णानि
व्याप्तानि तद्वदोंकारेण सर्वाऽपि वाग्व्याप्ता । ऐतरेयेऽपि प्रणवादेरकारस्यैव सर्ववाग्व्या-
प्तिमामनन्ति-“ अकारो वै सर्वा वाक्सैषा स्पर्शोष्माभिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति ”
इति । अत एव मातृकामन्त्रे सर्वानपि ककारादीन्वर्णानकारशिरस्कानेव पठन्ति । य-
( त )स्माद्युक्तं प्रणवस्य सर्वात्मकत्वम् । किंचैतत्प्रणवस्वरूपमुत्कृष्टमक्षरमविनश्वरं सर्व-
वेदान्तवेद्यं परब्रह्म वस्तु । अत एव पिप्पलादशाखायामधीयते-“ एतद्वै सत्यकाम
परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः ” इति । कठाश्च पठन्ति-“ एतदेवाक्षरं ब्रह्म एतद्दे-
वाक्षरं परम् ” इति । तस्मात्प्रणवेनैव स्वाध्यायप्रारम्भो युक्तः ।
प्रणवप्रशंसापरामृचमवतारयति—
तदे॒तदृचाऽभ्यु॑क्तम्—, इति ।
तदेतत्परब्रह्मस्वरूपं प्रणवाक्षरं कयाचिदृचा स्पष्टमुक्तम् ।
तामृचं दर्शयति—
ऋचो॒ अक्ष॑रे पर॒मे व्यो॑म॒न्यस्मि॑न्दे॒वा अधि॒ विश्वे॑ निषे॒दुर्यस्तन्न
वेद॒ किमृ॒चा क॑रिष्यति॒ य इत्तद्वि॒दुस्त इ॒मे समा॑सत॒ इति–, इति ।
या एता ऋचस्ताः सर्वाः परम उत्कृष्टे व्योमन्विशेषेण रक्षकेऽक्षरे प्रणवे निषे-
दुराश्रिताः । अत एव कठशाखायामधीयते—
“ सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ” इति ।
न केवलमृच एव तस्मिन्प्रणवे समाश्रिताः किंतु विश्वे सर्वे देवा अपि यस्मिन्प्र-
णवाक्षरेऽधिनिषेदुः, अधिकत्वेन निष्णाः । अत एवोत्तरतापनीये देवानां परमात्म-
ध्यानार्थं प्रणवपर्यवसानमुक्तम् —“ आत्मानमनुष्ठुभाऽन्विष्य प्रणवेनैव तस्मिन्नवस्थिताः ”

---

१ क. ख. पूर्वमा॰ । २ ग. ॰रेयास्तु प्र॰ । ३ क. ख. ॰वेन स्वा॰ । ४ ग. ॰णवं प्र॰ ।
५ ग. ॰शंस्याप॰ । ६ क 'ष्ठमन्वि॰ ।