स्याद्वादमञ्जरी (आचार्य मल्लिषेण सूरि - डॉ. जगदीशचन्द्र जैन सविस्तार हिन्दी अनुवाद सटीक)
Syadvadamanjari of Mallishena Suri with Hindi Commentary
आचार्य मल्लिषेण सूरि (अनुवादक: डॉ. जगदीशचन्द्र जैन) द्वारा
पृष्ठ 310, कुल 458 में से
संदर्भ में पढ़ें२५८ श्रीमद्रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायां [ अन्य. यो. व्य. श्लोक २९
आख्यः मर्यादां प्ररूपितवान् । यथा येन प्रकारेण न दोषो दूषणमिति । जात्यपेक्षमेकवचनम् ।
प्रागुक्तदोषद्वयजातीया अन्येऽपि दोषा यथा न प्रादुःष्यन्ति तथा त्वं जीवानन्त्यमुपदिष्टवा-
नित्यर्थः । आख्यः इति आङ्पूर्वकस्य ख्यातेरङि सिद्धिः । त्वमित्येकवचनं चेदं ज्ञापयति यद्
जगद्गुरोरेव एकस्येदृक्प्ररूपणसामर्थ्यं, न तीर्थान्तरशास्तृणामिति ॥
पृथिव्यादीनां पुनर्जीवत्वमित्थं साधनीयम्¹ । यथा सात्मिका विद्रुमशिलादिरूपा
पृथिवी, छेदे समानधातूत्थानाद्, अर्शोऽङ्कुरवत् । भौममम्भोऽपि सात्मकम्, क्षतभूसजातीयस्य
स्वभावस्य सम्भवात्, शालूरवत् । आन्तरिक्षमपि सात्मकम्, अभ्रादिविकारे स्वतः सम्भूय
पातात्, मत्स्यादिवत् । तेजोऽपि सात्मकम्, आहारोपादानेन वृद्धयादिविकारोपलम्भात्, पुरु-
षाङ्गवत् । वायुरपि सात्मकः, अपरप्रेरितत्वे तिर्यग्गतिमत्त्वाद् गोवत् । वनस्पतिरपि सात्मकः,
अपरप्रेरितत्वे तिर्यग्गतिमत्त्वाद् गोवत् । वनस्पतिरपि सात्मकः, छेदादिभिर्म्लान्यादिदर्शनात्,
पुरुषाङ्गवत् । केषाञ्चित् स्वापाङ्गानोपश्लेषादिविकाराच्च² । अपकर्षतश्चैतन्याद् वा सर्वेषां
सात्मकत्वसिद्धिः । आप्रवचनाच्च । त्रसेषु च कृमिपिपीलिकाभ्रमरमनुष्यादिषु न केषाञ्चित्
सात्मकत्वे विगानमिति ।
यथा च भगवदुपक्रमे जीवानन्त्ये न दोषस्तथा दिङ्मात्रं भाष्यते । भगवन्मते हि
जीवकाय शब्दको मान कर समासमें ‘षड्जीवकायं’ नपुंसक लिंग बनाया है । अथवा समूह अर्थमें समास
न करके ‘छह प्रकारके जीवोंका संघात’ अर्थ करके ‘षड्कायजीवः’ पुँल्लिंगान्त समास बनाना चाहिये ।
अतएव जिन भगवान्ने ही निर्दोष रीतिसे जीवोंको अनन्त स्वीकार किया है, दूसरे वादियोंने नहीं । आङ्
पूर्वक ‘ख्या’ धातुसे अङ् प्रत्यय लगानेपर ‘आख्यः’ क्रियापद बनता है ।
(१) मूंगा पाषाण आदिरूप पृथिवी सजीव है, क्योंकि अर्शके अंकुरकी तरह पृथिवीके काटनेपर
वह फिरसे उग आती है । (२) पृथिवीका जल सजीव है, क्योंकि मेंढककी तरह जलका स्वभाव खोदी
हुई पृथिवीके समान है । आकाशका जल भी सजीव है, क्योंकि मछलीकी तरह बादलके विकार होनेपर
वह स्वतः ही उत्पन्न होता है । (३) अग्नि भी सजीव है, क्योंकि पुरुष के अंगोंकी तरह आहार आदिके
ग्रहण करनेसे उसमें वृद्धि होती है । (४) वायुमें भी जीव है, क्योंकि गौकी तरह वह दूसरेसे प्रेरित होकर
गमन करती है । (५) वनस्पतिमें भी जीव है, क्योंकि पुरुषके अंगोंकी तरह छेदनेसे उसमें मलिनता देखी
जाती है । कुछ वनस्पतियोंमें स्त्रियों के पादाघात आदिसे विकार होता है, इसलिये भी वनस्पतिमें जीव है ।
अथवा जिन जीवोंमें चेतना घटती हुई देखी जाती है, वे सब सजीव हैं । सर्वज्ञ भगवान्ने पृथिवी आदिको
जीव कहा है । (६) कृमि, पिपीलिका, भ्रमर, मनुष्य आदि त्रस जीवोंमें सभी लोगोंने जीव माना है ।
जिनमतमें छहनिकायके जीवोंमें सबसे कम त्रस जीव हैं । त्रस जीवों में संख्यात गुणे अग्निकायिक,
१. ननु चेतनत्वमपि क्वचिदचेतनत्वाभिमतानां भूतेन्द्रियाणां श्रूयते । यथा ‘मृदब्रवीत्’ ‘आपोऽब्रुवन्’
(श० प० ब्रा० ६–१–३–२–४) इति, ‘तत्तेज ऐक्षत’ ‘ता आप ऐक्षन्त’ (छा० ६–२–३, ४)
इति चैवमाद्या भूतविषया चेतनत्वश्रुतिः । ब्रह्मसूत्रशांकरभाष्ये २–१–४। वनस्पत्यादीनां चेतनत्वं
महाभारते (शांति० मो० अ० १८२ श्लोक ६–१८) मनुस्मृतौ (अ० १ श्लो० ४६–४९) च समर्थितम् ।
२. तथा मत्तकामिनीसनूपुरसुकुमारचरणताडनादशोकपरोः पल्लवकुसुमोद्भवः । तथा युवत्यालिंगनात्
पनंसस्य । तथा सुरभिसुरागण्डूषसेकाद्वकुलस्य । तथा सुरभिनिर्मलजलसेकाच्चम्पकस्य । तथा कटाक्ष-
वीक्षणात्तिलकस्य । तथा पंचमस्वरोद्गाराच्च्छीरपस्य विरहकस्य पुष्पविकिरणम् ।
षड्दर्शनसमुच्चय गुणरत्न टीका पृ० ६३ ।