श्रीभाष्य (भगवद् रामानुजाचार्य - विशिष्टाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य सटीक)

( ५७८ )
सिद्धान्तः—इति प्राप्ते प्रचक्ष्महे—"न संख्योपसंग्रहादपि" इति ।
'पंच पंचजनाः' इति पंचविंशति संख्योपसंग्रहादपि न तंत्रसिद्ध-
तत्त्वप्रतीतिः, कुतः ? नानाभावात्—एषां पंच संख्या विशेषितानां
पंचजनानां तंत्रसिद्धेभ्यस्तत्त्वेभ्यः पृथग्भावात्, "यस्मिन् पंच पंच
जना आकाशश्च प्रतिष्ठितः" इत्येतेषां यच्छब्द निर्दिष्ट ब्रह्मााश्रयतया
ब्रह्मात्मकत्वं हि प्रतीयते । "तमेवम्मन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्मामृतोऽ-
मृतम्" इत्यत्र तमिति परामर्शेन यच्छब्दनिर्दिष्टं ब्रह्मेत्यवगम्यते ।
अतस्तेभ्यः पृथग्भूताः पंचजना इति न तंत्रसिद्धा एते । अतिरेकाच्च
तंत्रसिद्धेभ्यस्तत्त्वेभ्योऽत्र तत्त्वातिरेकोऽपि भवति । यच्छब्दनिर्दिष्ट
आत्मा आकाशश्चात्रातिरिच्येते । अतः "तं षड्विंशकमित्याहुस्सप्त-
विंशमथापरे" इति श्रुति प्रसिद्धसर्वतत्त्वाश्रयभूतः सर्वेश्वरः परम-
पुरुषोऽत्राभिधीयते, "न संख्योपसंग्रहादपि" इत्यपि शब्दस्य "पंच
पंचजनाः इत्यत्र पंचविंशति तत्त्वप्रतिपत्तिरेव न संभवतीत्यभिप्रायः ।
कथम् ? पंचभिरारब्धसमूह पंचकासंभवात्, न हि तंत्रसिद्धतत्त्वेषु
पंचसु पंचस्वनुगतं यत्संख्यानिवेशनिमित्तं जात्याद्यस्ति, न च
वाच्यं, पंच कर्मेन्द्रियाणि, पंच ज्ञानेन्द्रियाणि, पंच महाभूतानि, पंच
तन्मात्राणि, अविशिष्टानि पंच—इत्यवांतरसंख्यानिवेशाय निमित्त-
मस्त्येव इति । आकाशस्य पृथङ्निर्देशेन, पंचभिरारब्धमहाभूत-
समूहासिद्धेः । अतः "पंचजनाः" इत्ययं समासो न समाहार विषयः,
अयंतु "दिक्संख्ये संज्ञायाम्" इति संज्ञाविषयः, अन्यथा पंचजनाः
इति लिंगव्यत्ययश्च । पंचजना नाम केचित्संति, ते च पंच संख्या
विशेष्यन्ते, "पंच पंचजनाः" इति, "सप्त सप्तर्षय" इति वत् ।
उक्त संशय पर सूत्रकार सिद्धान्त रूप से "न संख्योप" इत्यादि
सूत्र प्रस्तुत करते हैं । अर्थात् उक्त वाक्य का पचीस संख्या अर्थ मान लेने
पर भी सांख्योक्त तत्त्वों की प्रतीति नहीं होती, सांख्योक्त तत्त्वों से
[email protected]