सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
श्रीभाष्य (भगवद् रामानुजाचार्य - विशिष्टाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य सटीक)

श्रीभाष्य (भगवद् रामानुजाचार्य - विशिष्टाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य सटीक)

Sri Bhashya of Bhagavad Ramanujacharya with Commentary

भगवद् रामानुजाचार्य (सम्पादक: स्वामी वासुदेवाचार्य) द्वारा

DevanagariHindipublished696 पृष्ठ

पृष्ठ 427, कुल 696 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 427

( ३६७ )
सिद्धान्त—एवं प्राप्ते ब्रूमः—आकाशस्तल्लिङ्गात् आकाश-
शब्दाभिधेयः प्रसिद्धाकाशादचेतनादर्थान्तरभूतो यथोक्तलक्षणः पर-
मात्मैव कुतः ? तल्लिङ्गात् निखिलजगदेककारणत्वं, परायणत्वं
इत्यादीनि परमात्मलिङ्गानि उपलभ्यन्ते । निखिल कारणत्वं हि
अचिद्वस्तुनः प्रसिद्धाकाशशब्दाभिधेयस्य नोपपद्यते, चेतन-
वस्तुनस्तत्कार्यत्वासंभवात् । परायणत्वं च चेतनानां परमप्राप्यत्वं ।
तच्चाचेतनस्य हेयस्य सकलपुरुषार्थ विरोधिनो न संभवति ।
सर्वस्माज्ज्यायस्त्वं च निरुपाधिकं सर्वैः कल्याणगुणैस्सर्वभ्यो-
निरतिशयोत्कर्षः । तदप्यचितो नोपपद्यते ।
सिद्धान्त—उक्त मत पर कथन यह है कि—प्रसिद्ध आकाश से
पृथक् पूर्वोक्त लक्षणों वाला परमात्मा ही यहाँ आकाश शब्द वाच्य है ।
क्यों कि-सूत्र में “तल्लिङ्गात्” अर्थात् 'उसके बोधक' ऐसा स्पष्ट उल्लेख
है । संपूर्ण जगत की एकमात्र कारणता, सर्वश्रेष्ठता और परमाश्रयता
इत्यादि परमात्म बोधक शब्द शास्त्रों में पाये जाते हैं । चिदचिद् जगत
की कारणता आकाश नामक जड तत्त्व में संभव नहीं है । उसमें चेतन
वस्तु के संचालन की क्षमता तो कदापि नहीं हो सकती । जगतकर्त्ता के
लिए जो परायण विशेषण मिलता है उसका अर्थ होता है “परम आश्रय”
जो कि अचेतन पुरुषार्थ रहित वस्तु में संभव नहीं है । “सर्वश्रेष्ठता” का
अर्थ भी “निरपेक्ष अतिशय कल्याण गुणों की उत्कर्षता” है, यह भी
अचेतन में संभव नहीं है ।
यदुक्तं जगत्कारणविशेषाकांक्षायाम् आकाशशब्देन विशेष-
समर्पणादन्यत्सर्वंतदनुरूपमेव वर्णनीयमिति, तदयुक्तम् “सर्वाणि
ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते” इति प्रसिद्धवन्निर्दें-
शात् । प्रसिद्धवन्निर्देशो हि प्रमाणान्तरप्राप्तिमपेक्षते । प्रमा-
णान्तराणि च “सदेव सोम्येदमग्र आसीत्” इत्येवमादीन्येव वाक्यानि
तानि च यथोदितप्रकारेणैव ब्रह्म प्रतिपादयन्तीति तत्प्रतिपादितं
[email protected]