स्मृतिचन्द्रिका: व्यवहारकाण्ड (देवण्णभट्ट - दक्षिण भारत का मूर्धन्य न्याय-दर्शन महाग्रन्थ)

X
पुटसङ्ख्या
(5) जीवपितृकश्राद्धनिर्णयः .... .... 15
जीवपितृकस्य पितामहादिश्राद्धेष्वनधिकारः .... .... ”
तस्यैव साग्निकस्य कचिदपवादः .... ... ”
पित्रादिषु त्रिषु द्वयोरेकस्य वा मरणे .... .... 16
जीवपितृकस्य पिण्डपितृयज्ञादौ होमस्य पाक्षिकत्वम् .... 17
(6) श्राद्धकालाः .... :... .... 18
अमावास्यादिषु श्राद्धमवश्यं कर्तव्यम् .... ... ”
विषादिहतानां कृष्णचतुर्दश्यां श्राद्धं कार्यम् .... .... 20
अयनद्वये श्राद्धं नित्यम् .... .... .... 22
शङ्खपद्मकादीनां लक्षणम् .... .... ... ”
तीर्थद्रव्याद्युपपत्तौ श्राद्धमवश्यं कर्तव्यम् .... .... 23
गजच्छायादीनां लक्षणम् .... .... .... 24
उपरागे श्राद्धं नित्यम् .... .... .... 26
युगादिषु मन्वादिषु च श्राद्धमक्षय्यम् .... .... 28
(7) अमावास्याद्वैधनिर्णयः .... .... 30
कुहूसिनीवाल्यादीनां लक्षणम् .... .... ”
तिथिद्वैधे कर्मकालव्यापिनी ग्राह्या .... .... 32
(8) अमावास्याविषयाणि .... ... .... 34
अमाया नक्षत्रवारादिविशेषयोगे श्राद्धकरणे फलविशेषः .... 35
(9) पर्वनिरूपणम् .... .... .... 37
राकानुमतिभेदेन पौर्णमासी द्विधा .... .... ”
पर्वणि यागकालविचारः .... .... . 37
(10) तिथिद्वैधनिर्णयः .... ... .... 45
संपूर्णायां तिथौ कर्मानुष्ठेयम् .... .... .... 46

xi
पुटसङ्ख्या
तिथिद्वैविध्ये पूर्वा तिथिरुत्तरविद्धा, उत्तरा च पूर्वविद्धा ग्राह्या .... 46
उपवासे परविद्धैव तिथिर्ग्राह्या .... .... 47
पक्षभेदेन मतान्तरेऽत्र विशेषः .... .... 48
उदयव्यापिन्यास्तिथेरल्पत्वे तिथ्यन्तरेऽनुष्ठानम् .... .... 49
क्वचिदस्यापवादः ... .... .... 51
नक्तव्रते प्रदोषव्यापिनी तिथिर्ग्राह्या ... .... ”
प्रदोषपरिमाणम् .... .... .... ”
दिनद्वयेऽपि प्रदोषव्यापितिथ्यलाभे- .... ... 52
नक्षत्रोपवासे विशेषः .... .... .... ”
(11) एकादशीमहिमा .... .... .... 53
(12) एकादशीनिर्णयः .... .... .... 54
एकादशीव्रतस्य नित्यत्वं, अकरणे दोषश्च .... .... 55
पक्षद्वयोपवासविधानस्य वानप्रस्थादिविषयत्वम् .... ”
पुत्रवतो गृहस्थस्य कृष्णैकादश्यामुपवासनिषेधः .... .... 56
पक्षद्वयोपवासविधानं पुत्रवद्गृहिव्यतिरिक्तविषयम् ... 58
मतान्तरे पुत्रवद्गृहस्थोपवासनिषेधवाक्यानां काम्योपवासविषयत्वम् 59
नित्यनैमित्तिकयोर्नित्यं कार्यम् .... .... ”
उपवासलक्षणम् .... .... .... ”
उपवासग्रहणविधिः .... .... .... 62
एकादशीव्रतं सूतकादावपि कार्यम् .... ... 63
उपवासाशक्तौ .... .... .... 64
(13) एकादशीवैधनिर्णयः .... .... 65
संपूर्णैकादशीलक्षणम् .... .... ... ”
दशमीशेषस्योदयात्प्राचीनमुहूर्तद्वयाननुप्रवेशे उपवासः कर्तव्यः .... 66

xii
पुटसङ्ख्या
दशमीशेषस्योदयात्प्राचीनमुहूर्तद्वयानुप्रवेशे उपवासविचारः .... 67
अरुणोदयलक्षणम् .... .... .... 69
एकादशीदिनक्षये दशमीविद्धोपोष्या .... .... 70
यस्मिन् दिनक्षये त्रयोदश्यापि द्वादशी तस्मिन्नेवोपवासः कर्तव्यः 71
विद्धोपवासनिषेधपराणां वाक्यानामेकादशीदिनक्षयव्यतिरिक्तविषयत्वम् 72
वेधसन्देहे .... .... .... 73
उपवासनिषेधे यत्किञ्चिद्भक्ष्यकल्पनम् .... .... 76
त्रयोदशीपारणनिषेधपराणि वाक्यानि त्रयोदश्यां द्वादशीसंभव-
विषयाणि ... ' .... .... 78
(14) अपराह्णनिर्णयः .... .... .... 80
मतभेदेनापराह्णशब्दस्यानेकार्थत्वेऽपि मनूक्त एव ग्राह्यः .... 81
कुतपशब्दनिर्वचनम् .... .... .... 82
कुतपादी रौहिणान्तः श्राद्धकालः .... .... 83
(15) श्राद्धकालविषयाणि .... .... .... 85
कन्यागते सवितरि महालयाख्ये पञ्चमापरपक्षे श्राद्धं कर्तव्यम् .... 86
ऐककालिकेषु श्राद्धेषु तन्त्रेण श्रपणं कृत्वा ज्येष्ठानुक्रमेण श्राद्धा-
नुष्ठानम् .... .... .... 90
शस्त्रहतादीनां महालये चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टश्राद्धे कृतेऽपि दिनान्तरे
पार्वणश्राद्धं कार्यम् .... .... .... 92
कृष्णपक्षे मखात्रयोदश्यां पितृवर्गस्य मातामहवर्गस्य च पार्वणमनु-
ष्ठेयम् .... .... .... 96
मातृश्राद्धममावास्यादिषु न पृथक्कर्तव्यम् .... .... 98
अन्वष्टकादौ मातृश्राद्धं पृथगेव .... .... 99
सवितुः कन्यागतत्वाभावे श्राद्धं न कार्यम् .... .... 101

xiii
पुटसङ्ख्या
(16) अधिमासविषयाणि .... .... ... 102
अधिमासि श्रौतस्मार्तक्रियाः न कार्याः .... .... ”
अधिमासप्राप्तिकालविचारः .... .... .... 103
आवश्यको विधिरधिमासेऽनुष्ठेयः .... ... 106
अधिमासे वर्ज्यानि .... .... .... 109
अधिमासे मृतानामधिमासेऽपि श्राद्धं कार्यम् .... .... 114
संसर्पाहस्पतिसंज्ञौ मासौ नाधिमासौ .... .... 116
(17) मृताहविषयाणि .... .... .... 117
सौरसावनचान्द्रमासनिरूपणम् .... .... 118
सौरसावनचान्द्राहोरात्राणां भेदनिरूपणम् ... .... 119
सांवत्सरिकश्राद्धादावस्तगामिनी तिथिर्ग्राह्या .... ... 121
(18) मृताहापरिज्ञानविषयाणि .... .... .... 124
(19) काम्यश्राद्धकालाः .... .... .... 126
संक्रान्त्यादौ पितृतृप्त्यतिशयकाले पुत्रादिना श्राद्धं कार्यम् .... ”
अयनादौ पुण्यकालविचारः ... .... .... 128
उपरागे ग्रहणकाल एव श्राद्धं कर्तव्यम् .... .... 132
मतान्तरेण काम्यश्राद्धकालनिरूपणम् .... .... 133
काम्यार्थिनैव काम्यश्राद्धानि कार्याणि .... .... 137
(20) गौणश्राद्धकालाः .... .... .... 138
अशौचादिप्राप्तौ श्राद्धक्रियायां कालविचारः .... .... 139
श्राद्धशब्दार्थनिरूपणम् .... .... .... 141
(21) श्राद्धदेशाः ... ... .... 142
श्राद्धार्हदेशनिरूपणम् .... .... .... ”
निषिद्धदेशनिरूपणम् .... .... ... 143

पुटसंख्या
(22) काम्यश्राद्धदेशाः .... .... .... 144
काश्यादिक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम् .... .... 145
सति संभवे गयादिषु सवर्णादिभ्योपि पिण्डदानादिकं कार्यम् .... 151
गयाश्राद्धे तत्रत्या एव ब्राह्मणा निमन्त्रणीयाः .... .... 152
(23) श्राद्धे भोजनार्हब्राह्मणनिरूपणम् ... .... 154
निमन्त्रणात्प्रागेव ब्राह्मणान् परीक्षेत .... .... ”
लक्षण्या एव ब्राह्मणाश्श्राद्धे नियोजनीयाः .... .... 155
मुख्यकल्पलाभेऽनुकल्पानुष्ठानं दोषवहम् .... .... 160
सगुणानामनुकल्पानामभावे निर्गुणानामनुकल्पतया स्वीकारः .... 162
काले प्राप्तोऽतिथिर्अवश्यं भोजनीयः .... .... 166
(24) श्राद्धे वर्ज्या ब्राह्मणाः .... .... .... ”
.. सत्यपि ज्येष्ठे कनिष्ठेन दाराग्निहोत्रसंबन्धे कृते परिवेदनदोषाभाव-
विचारः .... : .... .... 172
देशान्तरस्थेऽष्टवर्षादिकालः प्रतीक्षणीयः .... .... 174
अत्र विषयविशेषविचारः .... .... .... 175
.. सत्यपि ज्येष्ठे कनिष्ठस्याधानप्राप्तिविचारः .... .... 176
कुण्डगोलकशब्दार्थः .... .... .... 179
अकारणपरित्यक्तादिशब्दार्थविचारः .... .... .... 182
पङ्क्तिदूषकपङ्क्तिपावनलक्षणम्.... .... 187—188
(25) श्राद्धदिनात्प्राचीनदिनकृत्यम् .... .... 189
देवपित्रर्थे ब्राह्मणनिमन्त्रणम् .... .... .... 190
पैतृके वैश्वदेवे च ब्राह्मणसंख्याविभागः .... .... 191
निमन्त्रणप्रकारः ... .... .... 194
निमन्त्रितब्राह्मणपरित्यागे दोषभूयस्त्वम् .... .... 197

xv
पुटसंख्या
भोक्तृनियमाः .... .... .... 198
(26) श्राद्धदिनपूर्वाह्नकृत्यम् .... ... ... 201
श्राद्धे पाकोपयोगिद्रव्यनिरूपणम् .... .... 202
श्राद्धीयपक्वान्नादिद्रव्याण्यप्रशस्तप्राणिदर्शनाद्रक्षितव्यानि ... 206
(27) श्राद्धकर्मणि वर्ज्यद्रव्याणि .... .... 210
एकस्यैव विधिप्रतिषेधयोर्दर्शने विकल्पः .... .... 211
श्राद्धे राजमाषादीनां प्रतिषेधः ... ... 212
(28) नित्यभोजने वर्ज्यद्रव्याणि .... .... 223
शुक्तपर्युषितद्रव्याणि वर्ज्यानि .... .... 224
पर्युषितविशेषाणां भक्षणाभ्यनुज्ञा ... .... 226
आपदि शुक्तस्यापि प्रक्षालितस्य भक्षणार्हता .... .... 228
जात्या दुष्टानि लशुनगृञ्जनादीन्यभक्ष्याणि .... .... 231
वर्ज्यक्षीराणि .... .... 233
निषिद्धक्षीरविकाराणां भक्षणे प्रायश्चित्तम् .... .... 236
आश्वगदुष्टान्यन्नादीनि न भोज्यानि ... .... 238
(29) नित्यभोजने वर्जनीयमांसद्रव्यविषयाणि .... 244
निषिद्धमांसभक्षणे प्रायश्चित्तम् .... .... 246
अप्रतिषिद्धानां मांसं भक्ष्यम् .... .... 249
(30) श्राद्धे तृप्त्यतिशयहेतुभूतद्रव्यविषयाणि ... 252
वार्ध्रीणसादिमांसानां तृप्त्यतिशयहेतुत्वम् .... .... 256
(31) श्राद्धदिनपूर्वाह्नकृत्यशेषः ... 258
कुशाभावे काशादिपरिग्रहः .... .... .... 259
दौहित्रपदव्याख्यानम् .... .... .... 262
कुतपशब्दस्याष्टावर्थाः .... .... .... ,,

xvi
पुटसङ्ख्या
श्राद्धार्हपुष्पधूपद्रव्यवस्त्राद्याहरणम् .... .... 263
(32) श्राद्धदिनापराह्नकृत्यम् ... .... .... 268
पित्र्यं सर्वमप्रदक्षिणं प्राचीनावीतिना, वैश्वदैविकं कर्म यज्ञोपवी-
तिना प्रदक्षिणं कार्यम् .... .... .... 269
प्रक्षालितपदान्विप्रानासनेषूपवेशयेत् .... .... 271
उपवेशनप्रकारः .... .... .... 274
(33) अवान्तरसंकल्पादिकृत्यम् .... .... 280
ब्राह्मणभ्यनुज्ञानान्तरं श्राद्धभूमौ तिलविकिरणादि सर्वं क्रमेणानुष्ठेयम् 282
विश्वेदेवावाहनप्रकारः ... .... .... 284
श्राद्धविशेषेषु विशेषां देवानां विशेषनामानि प्रयोज्यानि .... 285
(34) वैश्वदैविकार्चनविधिः .... .... .... 290
अर्घ्यपात्रादिषु विशेषः ... .... .... 291
गन्धदानादिकृत्ये प्रयोगसरणिः ... .... 294
(35) पैतृकार्चनविधिः .... .. .... 295
पित्राद्यावाहने श्राद्धकर्तुरतीताः पूर्वपुरुषाः पितृपितामहप्रपिता-
महा ग्राह्याः .... .... ... 296
पितॄनुद्दिश्य श्राद्धे दत्तमन्नं कथं तान् प्राप्नोतीत्यनुपपत्तिनिरा-
करणम् .... .... .... 298
श्राद्धे वस्वादिरूपेण पित्रादयोऽनुसन्धेयाः ... .... 300
पार्वणादिश्राद्धे पित्रादीनां सपत्नीकानां तृप्तिर्न केवलानाम् ... 301
पितॄणामासनदानावाहनादौ प्रयोगसरणिः .... .... 303
(36) अर्घ्याद्युपचारविधिः .... .... .... 305
गन्धानुलेपनादौ विशेषः ... ... .... 313
(37) अग्नौकरणविधिः .... .... .... 317

xvii
पुटसंख्या
अमग्न्याधेयसमित्निरूपणम् .... .... .... 320
प्रकृतौ पिण्डपितृयज्ञे पक्षद्वयप्रकारः ... .. ,,
होममन्त्रेषूहप्रकारः .... .... ... 327
पैतृकत्वाद्धमौकरणं प्राचीनवीतिना कार्यम् .... .... 329
(38) उभयविधाग्नौकरणार्थनिर्णयः .... ... 330
अनग्निकस्य द्विजपाणावप्सु वेत्युभयविधमग्नौकरणम् .... 332
अप्स्विति पक्षे विषयविशेषः .... .... .... 333
पाणिहोमपक्षे व्रीहियववत्पित्र्यवैश्वदैविकब्राह्मणपाण्योर्विकल्पः ... 335
हुतशेषस्य पित्र्यब्राह्मणभोजनपात्रेष्वेव निक्षेपः .... ... ,,
सत्यपि ब्राह्मणबाहुल्ये प्रथमोपविष्टस्यैव पाणौ होमः .... ,,
पाणौ हुतस्य तदानीमेव भोजने निषेधः ... .... 336
(39) परिवेषणविधिः .... .... .... 3

xviii
पुटसङ्ख्या
(42) पिण्डदानविधिः .... .... .... 361
पिण्डनिर्वापणकालस्य यथास्वशाखं व्यवस्था .... .... 362
पितृसेवितावशिष्टभोजनं नित्यम् .... .... 364
कचित्प्रत्याम्नायः .... .... .... ,,
पिण्डनिर्वापणस्थाने कर्तव्यादि .... .... 365
पिण्डप्रदाने मन्त्राः .... .... 368
पिण्डदाने यजमानस्य पूर्वपुरुषा एव देवता न वस्वादयः .... 369
अत्र वाक्यान्तरविरोधे परिहारः .... .... 370
पिण्डप्रमाणम् .... .... .... 371
पिण्डनिर्वापणानन्तरकृत्यम् .... .... .... 372
पिण्डार्चने विशेषः .... .... .... 376
पिण्डचालनानन्तरमग्नौकरणाग्निं प्रति गच्छेत् .... .... 377
मातामहादिश्राद्धे कृत्स्नपितृश्राद्धकल्पस्यातिदेशः.... ... ,,
(43) पिण्डदानप्रयोगसरणिः .... ... 379
(44) पिण्डदानविषयाणि .... .... .... 382
गृह्ये विधानान्तरानुक्तौ पिण्डपितृयज्ञकल्पनैव पिण्डदानं कार्यम् .... 383
नामगोत्रादीनामपरिज्ञाने .... .. ... 388
(45) ब्राह्मणभोजनात्मकप्रधानपाश्चात्याङ्गविषयाणि .... ,,
भुक्तवद्भ्यो ब्राह्मणेभ्य आशीर्वादग्रहणप्रकारः .... .... 389
पात्रचालनकर्तृविषये विधिप्रतिषेधौ .... .... 391
स्वस्तिवाचनप्रयोगः .. ... .... ,,
अक्षय्योदकदानम् .... .... .... ,,
दक्षिणात्वेन देयवस्तुनिरूपणम् .... ... 392
दक्षिणादानप्रयोगः .... .. .... 394

xix
पुटसङ्ख्या
स्वधावाचनम् .... .... .... 397
ब्राह्मणविसर्जनम् .... .... .... 399
पितृप्रार्थना.... .... .... .... 400
प्रियोक्तिपूर्वकं स्वस्थानं प्रति ब्राह्मणविसर्जनम् .... .... 401
(46) पिण्डप्रतिपत्त्यादिविषयाणि .... ... 402
कर्तुः पुत्रार्थिलाभावे अग्निजलादिषु पिण्डप्रक्षेपणम् .... ,,
सति पुत्रार्थित्वे पत्नी मध्यमपिण्डं प्राश्नीयात् .... .... ,,
तीर्थश्राद्धे पिण्डानामप्स्वेव प्रतिपत्तिः .... .... 404
पिण्डप्रक्षेपणादनन्तरं द्विजोच्छिष्टशोधनम् .... ... ,,
अत्र विषयविशेषविचारः .... .... .... 405
श्राद्धदिने वैश्वदेवानुष्ठानकालविचारः .... .... 406
श्राद्धादौ पृथक्पाकाद्वैश्वदेवकरणे न दोषः .... .... 407
अत्र नित्यश्राद्धविचारः .... .... ... 408
‘वैश्वदेवार्थं पृथक्पाके कृतेऽपि पित्रर्थपाकादेव भोजनम् .... 409
पितृसेवितस्य भोजनप्रकारः .... .... .... ,,
विप्रैरेव श्राद्धशिष्टान्ने गृहीते अन्नान्तरं संपाद्य भोक्तव्यम् .... 410
अनुज्ञापक्ष एव पितृसेवितभोजनियमः .... .... ,,
पितृसेवितमपि माषमांसादिकमन्वाधानादिने कृतान्वाधानेन न
भोक्तव्यम् .... .... ... ,,
सत्यापि नियमे व्रतिनः वैधमाचरतो न व्रतभङ्गः .... .... 411
दातृभोक्तृनियमान्तराणि .... .... .... 412
श्राद्धकर्तुः फल निरूपणम् .... .... ... 413
(47) यथाशक्ति पार्वणानुष्ठानविधिः .... .... 414
पात्रासंपत्तौ .... .... .... ,,

xx
पुटसङ्ख्या
एकस्यापि ब्राह्मणस्यालाभे .... .... .... 415
पक्कद्रव्यसंपादनासम्भवे आमश्राद्धेऽधिकारः .... .... 416
सर्वश्राद्धेषु शूद्रः पार्वणविधानेनाममेव दद्यात् .... .... ,,
लब्धक्रीतादिपक्कान्नसद्भावेऽप्यामाश्राद्धमेव द्विजैः कार्यम् .... 417
पाकसामग्रीसद्भावेऽप्यनग्निकादिनाऽऽमश्राद्धं कार्यम् ... ,,
पक्केनैव श्राद्धं कचिदावश्यकम् .. . .... ,,
आमश्राद्धे विशेषः .... .... .... 418
आमद्रव्यस्याप्यसम्भवे हेमश्राद्धम् .... .... 419
आमश्राद्धे हेमश्राद्धे च कर्तव्यांशस्य भेदः .... .... ,,
हेमद्रव्यस्याप्यलाभे .... .... .... 420
श्राद्धाङ्गसंपादनासम्भवे .... .... .... ,,
विस्मृतपार्वणानुष्ठानासम्भवे .... .... .... ,,
सङ्कल्पश्राद्धपार्वणश्राद्धयोर्भेदप्रदर्शनम् .... .... 421
अनुकल्पानुष्ठानेऽपि शास्त्राभावे सति मुख्यकल्पानुष्ठानफलं भवति .... ,,
(48) प्रतिसांवत्सरिकश्राद्धम् .... .... 422
यजमानस्यासामर्थ्ये, कारणान्तरेण कालातिपत्तौ वाऽन्यैश्श्राद्धं कुर्यात् ,,
आब्दिकं मासिकं च श्राद्धं पार्वणवदनुष्ठेयम् ... .... 423
पितृमृताहे मातामहादिश्राद्धं न कार्यम् .... .... 424
पैतृकस्य मातामहश्राद्धस्य च अमावास्यादिकाले यौगपद्यं, समान-
तन्त्रत्वं च .... .... .... 425
मातापित्रोस्सांवत्सरिकश्राद्धकालस्यैक्ये कर्तव्यांशविचारः .... 426
मातापित्रोर्युगपन्मरणे पौर्वापर्याज्ञाने .... .... ,,
भ्रात्रादीनां सांवत्सरिकश्राद्धदिनैक्ये श्राद्धमनेकं ज्येष्ठादिक्रमेण
पृथगेव कार्यम् .... .... .... ,,

पुटसंख्या
अत्र वाक्यान्तरेण विरोधे तत्परिहारः .... ... 427
मृताहश्राद्धं पार्वणविधानेनैकोद्दिष्टविधानेन वा कार्यम् ... 428
बहुसम्मतत्वात्पार्वणपक्षस्यैव परिग्राह्यत्वम् .... .... 429
परस्परविरुद्धानां स्मृतीनां विषयभेदेन व्यवस्था .... 430
अविभक्तैः प्रतिसांवत्सरिकश्राद्धकरणविषयः ... .... 431
(49) नित्यश्राद्धादिविषयाणि .... .... ,,
नित्यश्राद्धनिरूपणम् .... .... ,,
नित्यश्राद्धमुक्तकाले पार्वणविधानेन यथा श्रद्धं यथासामर्थ्यमनुष्ठेयम्.... 432
काम्यश्राद्धनिरूपणम् .... .... ,,
वृद्धिश्राद्धनिरूपणम् .... .... ,,
वृद्धिश्राद्धकालविचारः ... .... 433
वृद्धिश्राद्धे कर्तव्यविशेषनिरूपणम् .... .... 434
वृद्धिश्राद्धे पैतृकप्रचारोपि दैविकप्रचारवदाश्रयणीयः .... 436
वृद्धिश्राद्धे आवाहनादौ प्रयोगभेदः .... .... 439
(50) वृद्धिश्राद्धप्रयोगः .... ... .... 441
अर्घ्यप्रदाने विशेषः .... .... .... 442
अग्नौकरणे विशेषः .... .... .... 443
तृप्तिप्रश्नपिण्ड नयोर्विशेषः .... .... .... 444
पिण्डार्चनानन्तरं कर्तव्यविशेषः .... .... .... 445
पार्वणस्य द्वैविध्यम् .... .... .... 446
(51) अन्यदाभ्युदयिककर्मनिरूपणम् .... .... 446
तत्र मातरस्सगणाधिपाः पूज्याः .... .... 448
(52) कर्माङ्गश्राद्धविषयाणि .... .... .... 450
(53) तीर्थश्राद्धविषयाणि .... .... .... 451

श्रीः.
स्मृतिचन्द्रिका
श्राद्धकाण्डप्रारम्भः.
उक्तमाह्निके नित्यश्राद्धं, अधुना तत्प्रसङ्गाच्छ्राद्धप्रकरण-
मारभ्यते
तत्रादौ श्राद्धमहिमा । तत्र सुमन्तुः—
श्राद्धात्परतरं नान्यच्छ्रेयस्करमुदाहृतम् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः ॥
देवलोऽपि—
अरोगः प्रकृतिस्थश्च चिरायुः पुत्रपौत्रवान् ।
अर्थवानर्थकामी च श्राद्धकामो भवेदिह ॥
परत्र च परां तुष्टिं लोकांश्र्च विविधान् शुभान् ।
श्राद्धकृत्समवाप्नोति यशश्च विपुलं नरः ॥
याज्ञवल्क्योऽपि —
आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च ।
प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीता नृणां पितामहाः ॥
यमोऽपि—
ये यजन्ति पितॄन् देवान् ब्राह्मणान् सहुताशनान् ।
सर्वभूतान्तरात्मानं विष्णुमेव यजन्ति ते ॥
SMRITI CHA.—Vol. V.

२ स्मृतिचन्द्रिकायां
आयुः पुत्रान् यशस्स्वर्गं कीर्तिं पुष्टिं बलं श्रियम् ।
पशून् सुखं धनं धान्यं प्राप्नुयात्पितृपूजनात् ॥
मार्कण्डेयपुराणेऽपि—
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ।
पिण्डसम्बन्धिनो ह्येते विज्ञेयाः पुरुषास्त्रयः ॥
लेपसम्बन्धिनस्त्वन्ये पितामहपितामहात् ।
प्रभृत्युक्तास्त्रयस्तेषां यजमानश्च सप्तमः ॥
तथाऽन्ये पूर्वजास्स्वर्गे येचान्ये नरकौकसः ।
ये च तिर्यक्त्वमापन्ना ये च भूतादिसंस्थिताः ॥
तांत्सर्वान्यजमानो वै श्राद्धं कुर्वन्यथाविधि ।
समाप्याययते वत्स येन येन शृणुष्व तत् ॥
अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि ।
तेन तृप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः ॥
यदम्बु स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक ।
तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते ॥
यास्तु गन्धाम्बुकणिकाः पतन्ति धरणीतले ।
ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वं कुले गताः ॥
उद्धृतेषु तु पिण्डेषु याश्चात्र कणिका भुवि ।
ताभिराप्यायनं तेषां ये तिर्यक्त्वं कुळे गताः ॥
ये चादन्ताः कुले बालाः क्रियायोग्या ह्यसंस्कृताः ।
विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनजलाशिनः ॥

श्राद्धकाण्ड श्राद्धमहिमा ७
भुक्त्वा चाचमतां यच्च जलं यच्चाङ्घ्रिसेचने ।
ब्राह्मणानां तथैवान्ये तेन तृप्तिं प्रयान्ति वै ॥
तेनानेककुले तत्र तत्तद्योन्यन्तरं गताः ।
प्रयान्त्याप्यायनं वत्स सम्यक् श्राद्धक्रियावताम् ॥
बृहस्पतिरपि—
य एवं वेत्ति मतिमांस्तस्य श्राद्धफलं भवेत् ।
उपदेष्टाऽनुमन्ता च लोके तुल्यफलौ स्मृतौ ॥
इमं श्राद्धविधिं पुण्यं कुर्याद्वाऽपि पठेत्तु यः ।
सर्वकामैस्स बध्नाति ह्यमृतत्वं च विन्दति ॥
तथाऽकरणेऽपि दोषस्तेनैव दर्शितः—
न तत्र वीरा जायन्ते नारोगा न शतायुषः ।
न च श्रेयोऽधिगच्छन्ति यत्र श्राद्धं विवर्जितम् ॥
आदित्यपुराणेऽपि—
न सन्ति पितरश्चेति कृत्वा मनसि यो नरः ।
श्राद्धं न कुरुते तत्र तस्य रक्तं पिबन्ति ते ॥
तथा धनाशुद्धावपि दोषो मार्कण्डेयपुराणे दर्शितः—
अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः ।
तृप्यन्ति तेन चण्डालाः पुल्कसाद्याश्च योनयः ॥ इति ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां श्राद्धमहिमा.

4 स्मृतिचन्द्रिकायां

अथ श्राद्धभेदाः..

तत्र विश्वामित्रः—

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धिश्राद्धं सपिण्डनम् ।

पार्वणं चेति विज्ञेयं गोष्ठ्यं शुद्धयर्थमष्टमम् ॥

कर्माङ्गं नवमं प्रोक्तं दैविकं दशमं स्मृतम् ।

यात्रास्वेकादशं प्रोक्तं पुष्ट्यर्थं द्वादशं स्मृतम् ॥

तत्र नित्यनैमित्तिकयोर्लक्षणं पारस्करेणोक्तम्—

अहन्यहनि यच्छ्राद्धं तन्नित्यमिति कीर्तितम् ।

वैश्वदेवविहीनं तु अशक्तोऽप्युदकेन तु ॥

एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते ।

तदप्यदैवं कर्तव्यमयुग्मानाशयेद्विजान् ॥ इति ॥

काम्यादीनां लक्षणं वृद्धवसिष्ठेनोक्तम्—

अभिप्रेतार्थसिद्धयर्थं काम्यं पार्वणवत्स्मृतम् ।

पुत्रजन्मविवाहादौ वृद्धिश्राद्धमुदाहृतम् ॥

नवानीतार्घ्यपात्रं च पिण्डश्च परिकीर्यते ।

पितृपात्रेषु पिण्डेषु सपिण्डीकरणं तु तत् ॥

प्रतिपर्व भवेद्यस्मात् प्रोच्यते पार्वणं तु तत् ।

गोष्ठ्यां यत्क्रियते श्राद्धं गोष्ठीश्राद्धं तदुच्यते ।

बहूनां विदुषां प्राप्तौ सुखार्थं पितृतृप्तये ॥

इति । शुद्धयर्थस्य लक्षणं प्रचेतसोक्तम्—

क्रियते शुद्धये यत्तु ब्राह्मणानां तु भोजनम् ।

श्राद्धकाण्डे श्राद्धाधिकारिनिर्णयः ५
शुद्धयर्थमिति तत्प्रोक्तं श्राद्धं पार्वणवत्कृतम् ॥
कर्माङ्गादीनां लक्षणं पारस्करेणोक्तम्-
निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा ।
ज्ञेयं पुंसवने श्राद्धं कर्माङ्गं विधिवत्कृतम् ॥
देवानुद्दिश्य क्रियते यत्तद्दैविकमुच्यते ।
तन्नित्यश्राद्धवत्कुर्याद्द्वादश्यादिषु यत्नतः ॥
गच्छन् देशान्तरं यद्वि श्राद्धं कुर्यात्तु सर्पिषा ।
तद्यात्रार्थमिति प्रोक्तं प्रवेशे च न संशयः ॥ इति ।
अत्र कर्माङ्गवचनमकरणे कर्मवैगुण्यज्ञापनार्थम् । सर्पिषा
सर्पिःप्रधानकेनेत्यर्थः । अन्यथा केवलेन तृप्तेरशक्यत्वात् ॥
इति स्मृतिचन्द्रिकायां श्राद्धभेदाः.
अथ श्राद्धाधिकारिनिर्णयः
तत्र बृहस्पतिः-
प्रमीतस्य पितुः पुत्रैः श्राद्धं देयं प्रयत्नतः ।
ज्ञातिबन्धुसुहृच्छिष्यऋत्विग्भृत्यपुरोहितैः ॥ इति ॥
पुत्राभाव इति शेषः । पितुर्ग्रहणं मातुरपि प्रदर्शनार्थम्-
अत एव सुमन्तुः-
मातुः पितुः प्रकुर्वीत संस्थितस्यौरसस्सुतः ॥ इति ।
एतदनुपनीतेनापि कार्यम् । तदाह सुमन्तुः-
श्राद्धं कुर्यादवश्यं तु प्रमीतपितृको हि यः ।

6 स्मृतिचन्द्रिकायां
व्रतस्थो वाऽव्रतस्थो वा एक एव भवेद्यदि ॥
अव्रतस्थोऽनुपनीतः । अत एव वृद्धमनुः—
कुर्यादनुपनीतोपि श्राद्धमेको हि यस्सुतः ।
पितृयज्ञाहुतिं पाणौ जुहुयाद्ब्राह्मणस्य सः ॥ इति ।
अत्र विशेषमाह व्याघ्रः—
कृतचौलस्तु कुर्वीत उदकं पिण्डमेव च ।
स्वधाकारं प्रयुञ्जीत वेदोच्चारं न कारयेत् ॥
मातापित्रोरिति शेषः । स्मृत्यन्तरेऽपि—
कृतचूडोऽनुपेतस्तु पित्रोश्श्राद्धं समाचरेत् ।
उदाहरेत्स्वधाकारं न तु वेदाक्षराण्यरसौ ॥ इति ॥
वेदाक्षराण्यपि प्रयोक्तव्यानीत्याह—
न ह्यस्मिन् युज्यते कर्म किञ्चिदामौञ्जिबन्धनात् ।
नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानिनयनादृते ॥ इति ।
एवञ्चात्र विकल्पो द्रष्टव्यः । पुत्राभावे तु शङ्खोक्तम्—
पितुः पुत्रेण कर्तव्याः पिण्डदानोदकक्रियाः ।
पुत्राभावे तु पत्नी स्यात् पत्न्यभावे तु सोदरः ॥
इति । पुत्रग्रहणेनात्र मुख्याः गौणाश्च गृह्यन्ते—
पिण्डदोंऽशहरश्चैषां पूर्वाभावे परःपरः ।
इति याज्ञवल्क्यस्मरणात् । अतो द्विविधपुत्राभावे 'पुत्राभावे
तु पत्नी स्यात्' इति वचनार्थः । तदपि पौत्राभावविषयम्—

श्राद्धकाण्डे श्राद्धाधिकारि... थः ७

पौत्रोथ पुत्रिकापुत्रः स्वर्गप्राप्तिकरावुभौ ।

रिक्थे च पिण्डदाने च समौ तौ परिकीर्तितौ ॥

इति बृहस्पतिना गौणपुत्रसामान्याभिधानात् । न चैवं पिण्ड-

दाने पुत्रपौत्रयोर्विकल्पस्स्यादिति शङ्कनीयम्,

पुत्रेषु विद्यमानेषु नान्यो वै कारयेत्स्वधाम् ।

इति ऋष्यशृङ्गस्मरणात् ।

नैतत्पौत्रेण कर्तव्यं पुत्रवांश्चेत्पितामहः ।

इति कात्यायनस्मरणात् । पुत्राभावे तु पत्नी स्यादित्येतद्यज्ञ-

पत्न्या दायहरत्वात्तद्विषयम् । अन्यथा तु यो दायहरस्स एव

दद्यात् । अत एव विष्ण्वापस्तम्बौ 'यश्चार्थहरस्स पिण्डदायी,

पुत्रः पितृवित्ताभावे पिण्डं दद्यात्' इति । अत एव याज्ञव-

ल्क्येनाऽपि—

पिण्डदोंऽशहरश्चैषां पूर्वाभावे परः परः । इति

पिण्डद

8 स्मृतिचन्द्रिकायां

ण्डाः शिष्याश्च दद्युः । तदभावे ऋत्विगाचार्यौ' इति । मातृ-
सपिण्डा मातुलादयः । सपिण्डाभावे समानोदकाः पिण्डं
दद्युः । तथाच मार्कण्डेयपुराणे—
पुत्राभावे सपिण्डास्तु तदभावे तु सोदकाः ।
मातुस्सपिण्डा ये वा स्युर्ये वा मातुश्च सोदकाः ॥
कुर्युरेनं बिधिं सम्यगपुत्रस्य सुतास्मृताः ।
कुर्यान्मातामहायैवं पुत्रिकातनयस्तथा ॥
सर्वाभावे स्त्रियः कुर्युस्स्वभर्तॄणाममन्त्रकम् ।
तदभावे च नृपतिः कारयेत्स्वकुटुम्बिनाम् ॥
तज्जातीयैः नरैस्सम्यग्दाहाद्यास्सकलाः क्रियाः ।
सर्वेषामेव वर्णानां बान्धवो नृपतिर्यतः ॥
श्री विष्णुपुराणे पराशरोपि—
पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्बद्वा भ्रातृसन्ततिः ।
सपिण्डसन्ततिर्वाऽपि क्रियार्हा नृप जायते ॥
तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिः ।
मातृपक्षस्य पिण्डेन सम्बद्धा ये जलेन वा ॥
कुलद्वयेऽपि चोत्सन्नैस्त्रीभिः कार्याः क्रिया नृप ।
तत्सङ्घातगतैर्वाऽपि कार्याः प्रेतस्य वै क्रियाः ॥
उत्सन्नबन्धुरिक्थानां कारयेदवनीपतिः । इति ।
उक्तेषु पुत्रादिषु कस्य कस्मिन्कर्मण्यधिकार इत्याशङ्क्य स
एवाह—