सिद्धान्तशिरोमणि: गोलाध्याय (भास्कराचार्य - मरीचि भाष्य एवं पं. केदारदत्त जोशी सविस्तार व्याख्या)
Siddhanta Shiromani Goladhyaya with Marichi Commentary
भास्कराचार्य द्वितीय (भाष्यकार: मुनीश्वर / केदारदत्त जोशी) द्वारा
पृष्ठ 454, कुल 723 में से
संदर्भ में पढ़ें३५२ गोलाध्याये
उपपत्ति—कदम्ब प्रोत में शर याम्योत्तरानुरूप और नति भी याम्योत्तरानुरूपिणी
होने से नति संस्कृत शर = स्फुट शर होता है ।
पूर्वदर्शित क्षेत्र देखिये—
र र' = दृग्लम्बन चाप की ज्या = दृग्लंज्या ।
र' न = याम्योत्तरानुरूप नति की ज्या = नति ।
अतः ज्या र र' —ज्या रन' = ज्या र प = शरकोटि व्यासार्धवृत्त में । पुनः अनुपात
से शर कोटिव्यासार्ध = ज्या क प
पर' × कर ज्या पर × त्रि
यदि, ───────── = ───────────── = र न का चाप = स्पष्ट लम्बन कला । स्पष्ट
क प शर को
६० × स्पलं
लम्बन कला का काल ज्ञानाय अनुपात, ─────────── = स्पष्ट लम्बन काल, उपपन्न होता
चगति-सूर्यग
है ॥२१···२९॥
अथ बलनवासनामाह—
तुलाजाद्योर्हि संपाते विषुवत्क्रान्तिवृत्तयोः ।
स्यातां याम्योत्तरे भिन्ने परक्रान्त्यन्तरे च ते ॥३०॥
आयनं वलनं तत्र जिनांशज्यास मं ततः ।
एकैवाऽऽयनसंधौ तु तयोः स्याद्दक्षिणोत्तरा ॥३१॥
एकैव तद्वशात्प्राची तत्र नो वलनं ततः ।
तदन्तरेऽनुपातेन खेटकोटिक्रमज्यका ॥३२॥
जिनज्याघ्नी द्युजीवाप्ताऽऽयनदिग्वलनं भवेत् ।
एवमेव हि संपाते विषुवत्समवृत्तयोः ॥३३॥
उन्मण्डलं भवेत्तत्र विषुवद्दक्षिणोत्तरा ।
क्षितिजं समवृत्तस्य पलज्या च तदन्तरम् ॥३४॥
क्षितिजेऽक्षज्यया तुल्यमक्षजं वलनं ततः ।
तयोरेकैव याम्योदङ् मध्य वलनं ततः । ॥३५॥
नतक्रमज्यया साध्यमन्तरे त्वनुपातः ।
नतं खाङ्काहतं भक्तं द्युदलेनाऽऽप्रभागकैः ॥३६॥
क्रमज्याऽक्षज्यया क्षुण्णा द्युज्याभक्ताक्षजं भवेत् ।
प्राक्सौम्यं पश्चिमे याम्यं तच्चापैक्यान्तरात्स्फुटम् ॥३७॥