शिवदृष्टि (सोमानन्दनाथ - उत्पलदेवाचार्य वृत्ति सहित काश्मीर प्रत्यभिज्ञा मूल दर्शन सटीक)

आ०-४ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता १२५
दीपेन १ क्रियते व्यक्तिर्घटादेः सत एव वा ॥ ४२ ॥
यथा सतः क्रिया व्यक्ति २ र्व्यक्तेः सत्त्वे तथा कृतिः ।
एकेनापरतुल्यत्वान्न च वाऽसत उद्भवः ॥ ४३ ॥
किमाश्रित्य प्रवर्तन्ते तदभावस्वरूपतः ।
नैवैतदपूर्वम् । प्रदीपेन हि घटादेः सत एवाभिव्यक्तिः क्रियते इति
पदार्थ एव क्रियते । ततश्च यथा सतो घटादेर्व्यक्तिसंज्ञा क्रिया तथा
व्यक्तेरपि पदार्थरूपायाः सत्या एव प्रदीपादिना कृतिः, बीजादिना वा
अङ्कुररूपाया इति सर्वत्र तुल्यः सत्कार्यवादः । यतः पदार्थेन सता कार्येण
व्यक्तेरपि तदभिन्नायास्तुल्यत्वम् । व्यक्तिश्च प्रकाशमानता प्रकाशात्मता,
अङ्कुरादेरनादिनिधनस्य ४ सत एव चित्प्रकाशस्य तेन तेन आत्मना
१ तदेवं--
‘.........न च वा व्यतिरेकत ।
व्यक्तिः स्थिता पदार्थानां......... ॥’
इत्युक्तम् । अथेदानीमनयोः सामानाधिकरण्यमेव साधयति दीपेनेति । ननु
च यदि सन्नैव, तर्हि तस्याभिव्यक्तिर्नाम किम् । अथाभिव्यक्त्या स्वरूप-
लाभस्तर्ह्यभिव्यक्तिरेवास्तु, कृतं सत्कार्यवादेनेत्यत आह दीपेनेति ।
२ तेन नात्र सत्त्वव्यक्त्योर्भिन्नमधिकरणं समानस्वरूपत्वात् । ३ इत्थं
युक्त्या सत्कार्यवादं प्रसाध्येदानीमनुभवेनापि स्वमतेन साधयति न च
वेत्यादि । ४ ननु च यदि सदैव कारणे कार्यं, तर्हि केयं व्यक्तिर्नामेत्यत
आह व्यक्तिश्चेति । यतोऽत्र सर्वतत्त्वभुवनकलापदार्थतत्तदवान्तरभेदानुगतं
महासामान्यरूपं यत्तदेवानादिनिधनं शिवत्वं नाम चित्स्वरूपत्वं, तत्र
कार्यरूपतयावस्थानं न किंचित् कारणरूपतयैवावस्थानात् । परंतु यदा
तत्रैव विशेषानुगमेनापरसामान्यमिव कल्पितं रूपं तत्कार्यमित्युच्यते,
ततश्च कथं कुत्रासत्कार्यत्वमिति सूक्ष्मोऽयं नय इत्याह अनादिनिधनस्येति,
तेन तेनेत्यादि च । अनयोर्वास्तवभेदमेव कथयितुमीश्वरप्रत्यभिज्ञायामपि-
‘या चैषा प्रतिभा तत्तत्पदार्थक्रमरूपिता ।
अक्रमान्तश्चिद्रूपः प्रमाता स महेश्वरः ॥’ ( १।७।१ )
इत्युक्तम् ।