सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

४० सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
सन्नपि, अधर्मिष्ठम् = न धर्मिष्ठः अधर्मिष्ठस्तम् = पापिनं जनम्, न = नहि, अतिष्ठिपत् =
(√स्था+णिचि, लुङि रूपम्) नियुक्तवान्, प्रिय इत्येव = जनोऽयं मदीयस्नेह-
भाजन इत्यवगम्य, संरागात् = सम्यक् = सुष्ठु, रागः = अभिमतविषयाभिलाषः, तस्मात् =
पक्षपातात्, अशक्तम् = अनुपयुक्तमयोग्यं वा, न = नहि, अवीवृधत् = उन्नमयतिस्म
(√वृध् + णिचि + लुङि सम्पन्नरूपमिदम्) ।: ३८ ॥
हिन्दी—उसने आर्थिक सङ्कट की स्थिति में प्रत्यक्षरूप से सहायक होने के
बावजूद भी किसी अयोग्य व्यक्ति को किसी पद पर नियुक्त नहीं किया अथवा प्रिय
होने के बावजूद किसी अयोग्य व्यक्ति को कभी पदोन्नति नहीं दी ॥ ३८ ॥
तेजसा च त्विषा चैव रिपून् दृप्तानबीभसत् ।
यशोदीपेन दीप्तेन पृथिवीं च व्यवीभसत् ॥ ३९ ॥
अन्वयः—तेजसा त्विषा च दृप्तान् रिपून् अबीभसत् दीप्तेन यशोदीपेन पृथिवीं
व्यवीभसत् ॥ ३९ ॥
व्याख्या—राजा शुद्धोदनस्तेजसा = स्वपराक्रमेण ('प्राणः स्थानबलं द्युम्नमोजः
शुष्मतरः सहः, प्रतापः पौरुषं तेजो विक्रमं स्यात्पराक्रमः'॥ इति हलायुधः ।), त्विषा
=पराक्रमप्रभया, च = पुनः, दृप्तान् = गर्वितान्, रिपून् = अरीन्, अबीभसत् = भस्मसा-
त्कृतम्, दीप्तेन = प्रज्ज्वलितेन, यशोदीपेन = कीर्तिस्वरूपदीपकेन, पृथिवीम् = धरित्रीम्
व्यवीभसत् = प्रकाशयामास ॥ ३९ ॥
हिन्दी—उसने अपने तेज से गर्विले दुश्मनों का दर्प दलन किया और अपनी
प्रभा से उन्हें निष्प्रभ किया तथा यशरूपी दीपक से सारी धरती को आलोकित
किया ॥ ३९ ॥
आनृशंस्यान्न यशसे तेनादायि सदार्थिने ।
द्रव्यं महदपि त्यक्त्वा न चैवाकीर्ति किञ्चन ॥ ४० ॥
अन्वयः—तेन सदा आनृशंस्यात् एव अर्थिने अदायि न यशसे महद् द्रव्यं त्यक्त्वा
अपि न चैव किञ्चन अकीर्ति ॥ ४० ॥
व्याख्या—तेन = राज्ञा शुद्धोदनेन, सदा = सततम्, आनृशंस्यात्—नॄन् = नरान्,
शंसति = हिनस्तीति नृशंसः, न. नृशंसः अनृशंसः, अनृशंसस्य भावः तस्मात् आनृशं-
स्यात् = स्वकीयोदारविचारात्, एव = केवलम्, अर्थिने = याचकाय, अदायि = अदीयत,
न = नहि, यशसे = कीर्त्तये अदायि, महत् = अत्यधिकम्, द्रव्यम् = धनम्, त्यक्त्वा =
विहाय, अपि न चैव, किञ्चन = किञ्चित्, अकीर्त्ति = कीर्तितवान् ॥ ४० ॥
हिन्दी—उसने अपनी दयालुता के कारण ही सदैव याचकों को धन दिया, न कि
यश के लोभ से । बहुत सारे धनों को दान में देकर भी दानी होने का यश कभी
नहीं फैलाया ॥ ४० ॥
तेनारिरपि दुःखार्तो नात्याजि शरणागतः ।
जित्वा दृप्तानपि रिपून तेनाकारि विस्मयः ॥ ४१ ॥