सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

राजवर्णनम् ] द्वितीयः सर्गः ३९
हिन्दी—बिना थकावट महसूस किये इन्होंने ठीक समय पर यज्ञ किया, यज्ञभूमि
की पैमाइश करवाई और अपने संरक्षण में लेकर ब्राह्मणों को ब्रह्म-चिन्तन के लिए
अनुप्रेरित किया ॥ ३५ ॥
गुरुभिर्विधिवत्काले सौम्यः सोमममीमपत् ।
तपसा तेजसा चैव द्विषत्सैन्यममीमपत् ॥ ३६ ॥
अन्वयः—सौम्यः काले गुरुभिः विधिवत् सोमम् अमीमपत् एषः तपसा तेजसा
च द्विषत्सैन्यम् अमीमपत् ॥ ३६ ॥
व्याख्या—सौम्यः=प्रियदर्शनः स राजा, काले=उचितावसरे, गुरुभिः=पुरोहितैः,
विधिवत् = विधिपूर्वकम्, सोमम् = सोमलतारसम्, अमीमपत् = अमापयत्, एषः=
राजाशुद्धोदनः, तपसा = स्वकीयसाधनया, तेजसा=शौर्येण च, द्विषत्सैन्यम् = शत्रुबलम्,
'तपसा' इत्यस्य पदस्य पक्षे शत्रुशब्दस्यार्थः दोषो भवति तथा 'तेजसा' पक्षे अहितकारी
जनोऽर्थो भवति, द्विषतामिति द्विषत्सैन्यम् ( द्विषत्—√द्विष् + शतृ, सैन्यम् सेना एव
सैन्यम्, सेना + ष्यञ् ), अमीमपत् = अनाशयत् ॥ ३६ ॥
हिन्दी—उस सौम्य राजा ने पुरोहितों से यथावसर विधिपूर्वक सोमरस तैयार
करवाया, अपनी तपस्या से अपने दुर्गुणों को तथा अपने पराक्रम से शत्रुबल को इसने
विनष्ट किया ॥ ३६ ॥
प्रजाः परमधर्मज्ञः सूक्ष्मं धर्ममवीवसत् ।
दर्शनाच्चैव धर्मस्य काले स्वर्गमवीवसत् ॥ ३७ ॥
अन्वयः—परमधर्मज्ञः प्रजाः सूक्ष्मं धर्मम् अवीवसत् धर्मस्य दर्शनात् काले स्वर्गम्
अवीवसत् ॥ ३७ ॥
व्याख्या—परमधर्मज्ञः—धर्मं जानातीति धर्मज्ञः, परमः धर्मज्ञः इति परमधर्मज्ञः=
निष्णातशास्त्रीयपण्डितः, प्रजाः = जनाः, सूक्ष्मम् = गूढम्, धर्मम् = कर्त्तव्याकर्त्तव्यस्य
शास्त्रीयज्ञानम्, अवीवसत् = अवांगमयत्, धर्मस्य = धर्मशास्त्रस्य, दर्शनात् = बोधात्,
काले=यथावसरे, स्वर्गम्=नाकम्, अवीवसत् = प्रावेशयत् ॥ ३७ ॥
हिन्दी—उस परम धर्मात्मा ने प्रजा को धर्म के सूक्ष्म रूप का बोध कराया ।
साथ ही धर्म दर्शन के पश्चात् उन्हें स्वर्ग में निवास करने योग्य बनाया ॥ ३७ ॥
व्यक्तमप्यर्थकृच्छ्रेषु नाधर्मिष्ठमतिष्ठिपत् ।
प्रिय इत्येव चाशक्तं न संरागादवीवृधत् ॥ ३८ ॥
अन्वयः—अर्थकृच्छ्रेषु व्यक्तम् अपि अधर्मिष्ठं जनं न अतिष्ठिपत् प्रिय इत्येव
संरागात् अशक्तम् न अवीवृधत् ॥ ३८ ॥
व्याख्या—अर्थस्य = धनस्य, कृच्छ्रम् = कष्टम्, तेषु अर्थकृच्छ्रेषु=आर्थिकदुःखेषु,
व्यक्तम् = ( वि + √अञ्ज् + क्त = व्यक्तम् ) प्रत्यक्षरूपेण अप्रत्यक्षरूपेण वा सहायकः