सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

राजवर्णनम् ] द्वितीयः सर्गः ३७
दानैरजस्रविपुलैः सोमं विप्रानसूषवत् ।
राजधर्मस्थितत्वाच्च काले सस्यमसूषवत् ॥ ३१ ॥
अन्वयः—अजस्रविपुलैः दानैः विप्रान् सोमम् असूषवत् राजधर्मस्थितत्वात् च
काले सस्यम् असूषवत् ॥ ३१ ॥
व्याख्या—स राजा, अजस्रम् = निरन्तरम्, विपुलानि = प्रभूतानि च तैरजस्र-
विपुलैः, दानैः = वितरणैः, विप्रान् = ब्राह्मणान्, सोमम् = सोमनामकलतया प्राप्तरसम्,
यज्ञात्पूर्वपेयमास्वादः, असूषवत् = निरमापयत्, सांसारिकचिन्तारणरणकरहिताः विप्राः
यज्ञकार्यसम्पादने एव संलग्नाः आसन् इत्यर्थः । च = पुनः, राजधर्मस्थितत्वात्—
राज्ञः = भूपतेः, धर्मः = अभ्युदयनिःश्रेयससाधको गुणकर्मसमूहः (ष० त०), राजधर्मे
स्थितम् इति राजधर्मस्थितम्, तस्य भावस्तस्मात् राजधर्मस्थितत्वात् = राजर्षिवृत्तपाल-
नात्, प्राचीनकाले एवंविधा मान्यता आसीत् यद्राज्ञः दुष्कर्मण एव प्रभावात् प्रजाः
आपदग्रस्ताः भवन्ति (यथा रघुवंशे—'राजोपचारात् पृथिवी स्वल्पसस्या भवेत् किल ।'
उत्तररामचरिते—'न राजापचारमन्तरेण प्रजासु अकालमृत्युः सञ्चरति, तथा च
रामायणे—'राजदोषैर्विपद्यन्ते प्रजा ह्यविधिपालिताः' ।) च = पुनः, काले = यथोचिता-
वसरे, सस्यम् = अन्नम्, असूषवत् = समजनयत् । भिन्नार्थकस्य 'असूषवत्' इति
पदस्यावृत्त्या यमकाऽलङ्कारोऽत्र ॥ ३१ ॥
हिन्दी—लगातार ब्राह्मणों को प्रचुर धन प्रदान कर उसने उनसे सोमरस निकल-
वाया । निरन्तर उसने राजधर्म का पालन किया । फलतः उसके राज्य में कभी
अकाल पड़ा ही नहीं ॥ ३१ ॥
अधर्मिष्ठामचूकथन्न कथामकथङ्कथः ।
चक्रवर्तीव च परान् धर्म्यायाभ्युदसीषहत् ॥ ३२ ॥
अन्वयः—अधर्मिष्ठाम् न अचूकथत् कथाम् अकथङ्कथः चक्रवर्ती इव च परान्
धर्म्याय अभ्युदसीषहत् ॥ ३२ ॥
व्याख्या—न धर्मिष्ठाम् अधर्मिष्ठाम् = पापिष्ठाम्, न = नहि, अचूकथत् = अवदत्,
कथाम् = प्रश्नम्, अकथङ्कथः = पौनःपुन्येनापृच्छत्, चक्रवर्ती = मण्डलेश्वरः, इव =
यथा, च = पुनः, परान् = अपरान्, धर्म्याय = धार्मिकानुष्ठानाय, अभ्युदसीषहत् =
अचूचुदत् ॥ ३२ ॥
हिन्दी—उसने कभी अधर्म की बातें नहीं की, बार-बार किसी से सवाल नहीं
पूछा, एक मण्डलेश्वर की तरह सदैव सभी को धर्म के लिए अनुप्रेरित किया ॥३२॥
राष्ट्रमन्यत्र च बलेर्न स किञ्चिददीदपत् ।
भृत्यैरेव च सोद्योगं द्विषद्वर्पमदीदपत् ॥ ३३ ॥
अन्वयः—(सः) राष्ट्रं बलेः अन्यत्र किञ्चित् न अदीदपत्, सोद्योगं भृत्यैः
एव द्विषद्वर्पम् अदीदपत् ॥ ३३ ॥