सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३६ सौन्दरनन्द महाकाव्यम्
हिन्दी—अपनी वीरता से उसने सारी धरती जीत ली और उसकी सुरक्षा में
उसे उसने बोयी। अपनी खुली दण्ड नीति का पालन कर उसने रात में घूमने वाले
चोर, डकैत और बटमारों को शान्त कर दिया ॥ २८ ॥
कुलं राजर्षिवृत्तेन यशोगन्धमवीवपत् ।
दीप्त्या तम इवादित्यस्तेजसारीनवीवपत् ॥ २९ ॥
अन्वयः—यशोगन्धं कुलं राजर्षिवृत्तेन अवीवपत् दीप्त्या आदित्यः तेजसा तमः
इव अरीन् अवीवपत् ॥ २९ ॥
व्याख्या—यशोगन्धम् = कीर्तिरूपेण सुगन्धेन, कुलम् = वंशम्, राजर्षिवृत्तेन—
राज्ञाम् = नरपतीनाम्, ऋषिः = मुनिः इति राजर्षिः, तस्य वृत्तम् = आचरणम्, तेन
राजर्षिवृत्तेन = नरपत्याचरणेन, अवीवपत् = वपनं कृतवान् ( √ वप् + णिचि, लुङि
प्रथमपुरुषैकवचने ), दीप्त्या—( दीप् + क्तिन् ) दीप्तिः तया, दीप्त्या = बाणवेगस्य
तीव्रतया अर्थात् शौर्येण ( 'बाणमुक्तिर्व्यवच्छेदो दीप्तिर्वेगस्य तीव्रता' इति हलायुधः । ),
आदित्यः—सूर्यः ( अदितेः अपत्यम् पुमान् आदित्यः, अदिति + ण्य ) । तेजसा =
कान्त्या, तमः = तिमिरम्, इव = यथा, अरीन् = रिपून्, अवीवपत् = नाशयतिस्म ।
यशोगन्धमित्यत्र रूपकालङ्कारस्तथा भिन्नार्थकस्यावीवपदित्यस्य पदस्यावृत्त्या यमका-
लङ्कारोऽस्ति । शुद्धोदनस्यादित्येन सहोपमानोपमेयभावेनोपमाऽलङ्कारोप्यस्त्यत्र ॥२९॥
हिन्दी—एक राजर्षि की तरह आचरण करते हुए इन्होंने अपने कुल को यश-
रूपी सुगन्ध से सुवासित किया। सूर्य अपने प्रकाश से जैसे अन्धकार को मिटा देता है
ठीक उसी तरह इसने अपने तेज से शत्रुओं को समूल विनष्ट कर दिया ॥ २९ ॥
अपप्रथत् पितॄंश्चैव सत्पुत्रसदृशैर्गुणैः ।
सलिलेनेव चाम्भोदो वृत्तेनाजिह्लदत् प्रजाः ॥ ३० ॥
अन्वयः—( सः ) सत्पुत्रसदृशैर्गुणैः पितॄन् अपप्रथत् वृत्तेन अम्भोदः सलिलेन इव
प्रजाः अजिह्लदत् ॥ ३० ॥
व्याख्या—स राजा, सत्पुत्रसदृशैः—सत् = सज्जनः, पुत्रः = सुतः, तस्य सदृशैः =
तुल्यैः, अर्थात् सज्जनसुतयोग्यैः, गुणैः = सद्वृत्तैः, पितॄन् = पूर्वजान्, पूर्वपुरुषान् कीर्त्ति-
रित्यर्थः, अपप्रथत् = व्यस्तारयत् ( विस्तारार्थक पृथुधातोः णिचि लुङि प्रथम-
पुरुषैकवचने–अपप्रथदिति ), वृत्तेन = शुभाचरणेन, अम्भोदः—(अम्भस् + दा + क इति)
अम्भः ददातीति अम्भोदः = जलदः, सलिलेन = जलेन, इव = यथा, प्रजाः = जनान्,
च = पुनः, अजिह्लदत् = प्रीणयाञ्चकार । राज्ञः शुद्धोदनस्य जलदेन सहोपमानोपमेय-
भावत्वेनात्रोपमालङ्कारः ॥ ३० ॥
हिन्दी—सपूत होने के कारण अपने हर आचरण से उसने पूर्वजों का नाम
रोशन किया। मेघ जैसे जलवृष्टि से लोगों को खुश करता है, उसी तरह वह अपने
हर कार्य से लोगों को खुश किया ॥ ३० ॥