सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

राजवर्णनम् ] द्वितीयः सर्गः ३५
व्याख्या—अवर्धिष्ट इति । शश्वत् = सततम्, गुणैः=सत्स्वभावैः, अवर्धिष्ट =
ववृधे, मित्रसम्पदा=सखिसम्पत्त्या, अवृधत् = प्रसन्नोऽभवत्, वृद्धेषु = स्थविरेषु, च,
अवर्तिष्ट = व्यवहारमकरोत्, गर्हिते = निन्दिते, पथि = मार्गे, न = नहि, अवृतत् =
आचरितवान् ।। २६ ।।
हिन्दी—उसके अच्छे गुणों की निरन्तर वृद्धि हुई, वह अपने मित्रों की समृद्धि
में सदा प्रसन्न रहा, बड़े-बूढों पर उसने सदैव भरोसा किया और निन्दनीय राहों पर
उसने कभी कदम नहीं बढ़ाया ।। २६ ।।
शरैरशीशमच्छत्रून् गुणैर्बन्धूनरीरमत् ।
रन्ध्रैर्नाचूचुदद् भृत्यान् करैर्नापीपिडत् प्रजाः ।। २७ ।।
अन्वयः—शरैः ( सः ) शत्रून् अशीशमत् गुणैः बन्धून् अरीरमत् रन्ध्रैः भृत्यान् न
अचूचुदत् करैः प्रजाः न अपीपिडत् ।। २७ ।।
व्याख्या—शरैरिति । शरैः = बाणैः, स राजा, निजशत्रून् = स्वरिपून्, अशीशमत् =
शान्तमकरोत् ( √शम् + णिच् + लुङ्, प्रथमपुरुषैकवचने ), गुणैः=स्वकीयसद्-
व्यवहारैः, बन्धून् = स्वकीयसम्बन्धिनः, अरीरमत् = प्रसन्नमकरोत् ( √रम् + णिच्,
लुङि प्रथमपुरुषैकवचने ), रन्ध्रैः = दोषैः, भृत्यान् = सेवकान्, न = नहि, अचूचुदत् =
अभ्यक्रुधत् ( √चुद् + णिच् + लुङि प्रथमपुरुषैकवचने ) । करैः = राजस्वैः, प्रजाः =
जनाः, न = नहि, अपीपिडत् = अबाधिष्ट ( √पीड् + णिच्, स्वार्थे लुङि प्रथमपुरुषैक-
वचने ) ।। २७ ।।
हिन्दी—उसने अपने बाणों से दुश्मनों को शान्त किया, अपने गुणों से बन्धु-
बान्धवों को सदा खुश रखा, नौकरों को उनकी गलतियों के लिए उन्हें कभी नहीं
डाँटा-फटकारा और न कभी राजस्व के अधिभार से प्रजा को पीड़ित ही किया ।।२७।।
रक्षणाच्चैव शौर्याच्च निखिलां गामवीवपत् ।
स्पष्टया दण्डनीत्या च रात्रिसत्रानवीवपत् ।। २८ ।।
अन्वयः—शौर्यात् सः निखिलां गाम् अवीवपत् च रक्षणात् ( निखिलां गाम्
अवीवपत् ) स्पष्टया दण्डनीत्या रात्रिसत्रान् अवीवपत् ।। २८ ।।
व्याख्या—शौर्यात् = पराक्रमात्, स राजा, निखिलाम् = अखिलाम्, गाम् = पृथ्वि-
वीम्, अवीवपत् = अजापयत् ( 'दिग्दृष्टिदीधितिस्वर्गवज्रवाग्वानवारिषु । भूमौ पशौ
च गोशब्दो विद्भिर्दशसु स्मृतः ।' इति हलायुधः । √वप् + णिच् + लुङि प्रथमपुरुषैक-
वचने—अवीवपत् । पदस्यास्य प्रयोगः त्रिष्वर्थेषु अभवत्; यथा—अवीवपत् = अजापयत्,
व्यग्राहयत्, शान्तमकारयच्चेति ।) गामवीवपदर्थात् = कृषिकर्मोपयोगिनि क्षेत्रे वपनमक-
रयत्, स्पष्टया = सर्वविदितया (√स्पश् + क्त + टाप्, 'स्पष्टया तु दण्डनीत्या' इत्येतस्य
पदस्य विशेषणम्), दण्डनीत्या—दण्डस्य = निग्रहस्य, नीतिः = युक्तिस्तया = न्यायविधि-
नेति, रात्रिसत्रान् = निशायां विघ्नकतॄन् तस्करादीन्, अवीवपत् = व्यग्राहयत् । प्रथम-
पङ्क्तौ 'अवीवपदि'त्यस्य पदस्य द्वयर्थकत्वेन श्लेषालङ्कारोऽस्ति । द्वितीयपङ्क्तौ
भिन्नार्थकत्वस्यावीवपदित्यस्य पदस्य आवृत्त्या यमकाऽलङ्कारोऽपि भवत्येवेति ।। २८ ।।