सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—तस्य = राज्ञः, विषये = राष्ट्रे, क्वचित् = क्वापि, कश्चित् = कश्चन,
कैश्चित् = कैश्चन, क्षतः = क्षतिग्रस्तः, न = नहि, अक्रुक्षत् = अक्रन्दत्, हस्तस्थम् =
करस्थम्, धनुः = चापः, आर्तेभ्यः = पीडितेभ्यः, अभयम् = निर्भयताम्, अदिक्षत् =
प्रादत्त ॥ २३ ॥
हिन्दी—उसके राज्य में कभी किसी ने किसी को पीड़ित नहीं किया, क्योंकि
पीड़ितों की रक्षा हेतु ही उसने धनुष धारण किया था। उसके द्वारा प्रदत्त अभयदान
के कारण ही कभी किसी को रोने-धोने का मौका ही नहीं मिला ॥ २३ ॥
कृतागसोऽपि प्रणतान् प्रागेव प्रियकारिणः ।
अदर्शत् स्निग्धया दृष्ट्या श्लक्ष्णेन वचसासिचत् ॥ २४ ॥
अन्वयः—प्रणतान् कृतागसोऽपि प्रियकारिणः प्रागेव स्निग्धया दृष्ट्या श्लक्ष्णेन
वचसा असिचत् ॥ २४ ॥
व्याख्या—प्रणतान् = प्रह्वीभूतान्, कृतागसः—कृतम् = सम्पादितम्, आगः =
अपकर्म, तैस्तान् = पापिनः, प्रियकारिणः—प्रियम् = अभीष्टम्, कुर्वन्ति = निष्पादयन्ति,
ये तान्, प्रियकारिणः = हितसाधकान्, प्रागेव = पूर्वमेव, स्निग्धया = स्नेहपूर्णतया
( √स्निह् + क्त ), दृष्ट्या = अवलोकनेन, श्लक्ष्णेन = मधुरेण, वचसा = वचनेन
( वच् + असुन् ), असिचत् = अप्रीणयत् ( सिच् + लुङ् ) ॥ २४ ॥
हिन्दी—शरण में आये अपकारियों को भी उपकारियों की अपेक्षा पहले वह स्नेह-
पूर्ण दृष्टि से देखकर अपनी मीठी बातों से उनका मन हर लेता था ॥ २४ ॥
बह्वीरध्यगमद्विद्या विषयेष्वकुतूहलः ।
स्थितः कार्तयुगे धर्मे धर्मात् कृच्छ्रेऽपि नास्रसत् ॥ २५ ॥
अन्वयः—( सः ) विषयेषु अकुतूहलः बह्वीः विद्याः अध्यगमत्, कार्तयुगे धर्मे
स्थितः कृच्छ्रेऽपि धर्मात् न अरुसत् ॥ २५ ॥
व्याख्या—स राजा, विषयेषु = सुरतेषु, अकुतूहलः = उत्कण्ठारहितः, बह्वीः =
बहुविधाः, विद्याः = शिक्षाः, अध्यगमत् = अधिकृतवान्, कार्तयुगे = सत्ययुगे, धर्मे =
स्वकीयकर्त्तव्ये, स्थितः = वर्त्तमानः, कृच्छ्रेऽपि = आपत्स्वपि, धर्मात् = स्वकीयकर्त्तव्यात्,
न = नहि, अस्रसत् = विचचाल ॥ २५ ॥
हिन्दी—विषयों के प्रति उदासीन रहकर उसने अनेक विद्याओं को प्राप्त किया,
कृतयुगीन धर्म में रहकर भी कभी वह धर्मपथ से विचलित नहीं हुआ ॥ २५ ॥
अवर्धिष्ट गुणैः शश्वदवृधन्मित्रसम्पदा ।
अवतिष्ट च वृद्धेषु नावृतद् गर्हिते पथि ॥ २६ ॥
अन्वयः—शश्वद् गुणैः अवर्धिष्ट मित्रसम्पदा अवृधत् वृद्धेषु च अवत्तिष्ट गर्हिते
पथि न अवृतत् ॥ २६ ॥