सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

राजवर्णनम् ] द्वितीयः सर्गः ३३
हिन्दी—उसने कभी किसी पर अनुचित कर का अधिभार नहीं थोपा एवं अपनी
प्रभुशक्ति का कभी घमण्ड नहीं किया। सामाजिक कर्त्तव्यपालन हेतु उसने शास्त्रों
का अध्ययन कर अपने ज्ञान को बढ़ाया ॥ २० ॥
क्लेशार्हानपि कांश्चित्तु नाक्लिष्ट क्लिष्टकर्मणः ।
आर्यभावाच्च नाधुक्षद् द्विषतोऽपि सतो गुणान् ॥ २१ ॥
अन्वयः—कांश्चित् क्लेशार्हान् क्लिष्टकर्मणः अपि न अक्लिष्ट आर्यभावात्
द्विषतोऽपि सतः गुणान् न अधुक्षत् च ॥ २१ ॥
व्याख्या—कांश्चित् = कतिपयजनान्, क्लेशार्हान् = क्लेशम् = कष्टम्, अर्हन्ति =
प्राप्तुं योग्याः सन्ति ये तान्, क्लिष्टकर्मणः—:-क्लिष्टानि = दुष्कराणि, कर्माणि =
कृत्यानि येषां तान् ( √क्लिश् + क्त ), अपि = अवश्यम्, न = नहि, अक्लिष्ट =
क्लेशं दत्तवान्, आर्यभावात् = आर्यः = श्रेष्ठजनश्चासौ भावः = विद्यमानता, तस्मात्
सुष्ठु स्वभाववशात्, द्विषतोऽपि = शत्रोरपि, सतः = प्रशंसनीयान्, गुणान् = स्वभावान्,
न = नहि, अधुक्षत् = न्यगूहत् । श्लोकेऽस्मिन् यमकालङ्कारः ॥ २१ ॥
हिन्दी—उसने किसी दण्डनीय पापियों को भी नहीं सताया प्रत्युत् अपनी शाली-
नता के कारण अपने दुश्मनों के गुणों का भी बखान किया ॥ २१ ॥
आक्रुक्षद्वपुषा दृष्टीः प्रजानां चन्द्रमा इव ।
परस्वं भुवि नामृक्षन् महाविषमिवोरगम् ॥ २२ ॥
अन्वयः—वपुषा चन्द्रमा इव प्रजानां दृष्टीः आक्रुक्षत् भुवि परस्वं महाविषम्
उरगम् इव न अमृक्षत् ॥ २२ ॥
व्याख्या—वपुषा = देहाकृत्या, चन्द्रमा = शशी, इव = यथा, प्रजानाम् = जना-
नाम्, दृष्टीः = अक्षीणि ( 'दृग्दृष्टिर्नेत्रलोचननचक्षुर्ज्यनाम्बकेक्षणाक्षीणि' इति हलायुधः ।
√दृश् + क्तिन् ), आक्रुक्षत् = आकृष्टवान्, (आङ् √कृष् विलेखने + लुङ् प्रथम-
पुरुषैकवचने 'शल इगुपधादनिटः क्सः' इत्यनेन सूत्रेण च्लेः क्सादेशः ), भुवि =
पृथिव्याम्, परस्वम् = परधनम्, महाविषम्—महत् = अत्यधिकम्, विषम् = गरलम्,
यस्य तम् = तीव्रप्राणहारकम्, उरगम्—उरसा गच्छतीति उरगस्तम् = सर्पम्, इव =
यथा, न = नहि, अमृक्षत् = ( √मृश् आमर्शने + लुङ् च्लेः क्सादेशः ) अस्पृशत् ।
उभयोरपि चरणयोरुपमालङ्कारोऽस्ति ॥ २२ ॥
हिन्दी—वह राजा अपनी आकृति से चन्द्रमा की तरह प्रजा का नेत्ररञ्जक
था। धरती पर दूसरों के धन को विषैले सांप की तरह कभी छूता तक नहीं था ॥२२॥
नाक्रुक्षद्विषये तस्य कश्चित्कैश्चित् क्वचित् क्षतः ।
अदिक्षत् तस्य हस्तस्थमार्तेभ्यो ह्यभयं धनुः ॥ २३ ॥
अन्वयः—तस्य विषये क्वचित् कश्चित् कैश्चित् क्षतः न अक्रुक्षत्, तस्य हस्तस्थं
धनुः आर्तेभ्यो अभयम् अदिक्षत् ॥ २३ ॥