सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३९४ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
अन्वयः—अर्हन् ! उपशान्तमानसः कृती नरदम्यसारथिं बुद्धं यथा अवैति, तथा
दृष्टसत्यः अपि न अवबुध्यते, बुद्धिमान् अपि पृथग्जनः किं बत ॥ ५१ ॥
व्याख्या—अर्हन् = हे पूजनीय ! उपशान्तमानसः = प्रशान्तचित्तः, कृती = शुचिव्रतः,
नरदम्यसारथिम् — नराः = लोकाः, एव दम्याः = अश्वाः, तेषां सारथिः = रथवाहकः,
तम् = लोकाश्वसारथिम्, बुद्धम् = मुनिम्, यथा = येन रूपेण, अवैति = जानाति, तथा
= तेन रूपेण, दृष्टसत्यः = तत्त्वदर्शी, अपि न = नहि, अवबुध्यते = अवगच्छति, बुद्धिमान्
= ज्ञानी, अपि = चेत्, पृथग्जनः = जागतिकजनः, किं बत = का वार्ता इति ॥ ५१ ॥
हिन्दी—शान्तचित्त, पुण्यात्मा, जीवन्मुक्त पुरुष मानवरूपी अश्वों के सारथी
भगवान् बुद्ध को जितना समझता है उतना तो उन्हें कोई तत्त्वदर्शी पुरुष भी
नहीं समझ पाता, तो फिर सांसारिक जन बुद्धिमान् होकर भी कहाँ तक समझ
पायेगा ? ॥ ५१ ॥
रजस्तमोभ्यां परिमुक्तचेतसस्तवैव चेयं सदृशी कृतज्ञता ।
रजःप्रकर्षेण जगत्यवस्थिते कृतज्ञभावो हि कृतज्ञ दुर्लभः ॥ ५२ ॥
अन्वयः—कृतज्ञ ! इयं कृतज्ञता रजस्तमोभ्यां परिमुक्तचेतसः तव एव सदृशी,
हि रजःप्रकर्षेण अवस्थिते जगति कृतज्ञभावः दुर्लभः ॥ ५२ ॥
व्याख्या—कृतज्ञ = हे कृतवेदिन् ! इयम् = एषा, कृतज्ञता - उपकारित्वम्, रज-
स्तमोभ्याम् = रजोगुण-तमोगुणाभ्याम्, परिमुक्तचेतसः—परितः = सर्वतः, मुक्तम् =
बन्धनरहितम्, चेतः = मनः, यस्य सः तस्य, तव = भवतः, एव, सदृशी = योग्यास्ति,
हि = यतः, रजःप्रकर्षेण = रजसाधिक्येन, अवस्थिते = विद्यमाने, जगति = लोके,
कृतज्ञभावः—कृतज्ञस्य = कृतोपकारस्य, भावः = स्वभावः, दुर्लभः = दुष्प्राप्यो
भवति ॥ ५२ ॥
हिन्दी—हे उपकारविद् ! इस तरह की कृतज्ञता तो तुम्हारें ही अनुरूप है, तुम्हारा
हृदय रजोगुण और तमोगुण से रहित है, क्योंकि रजोगुण की अधिकता से व्याप्त
जगत् में कृतज्ञता का भाव दुर्लभ है ॥ ५२ ॥
सधर्म धर्मान्वयतो यतश्च ते
मयि प्रसादोऽधिगमे च कौशलम् ।
अतोऽस्ति भूयस्त्वयि मे विवक्षितं
नतो हि भक्तस्य नियोगमर्हसि ॥ ५३ ॥
अन्वयः—सधर्म ! यंतः च धर्मान्वयतः मयि ते प्रसादः अधिगमे कौशलं च अतः
भूयः त्वयि मे विवक्षितम्, हि नतः भक्तः नियोगम् अर्हसि ॥ ५३ ॥
व्याख्या—सधर्म = हे समानधर्मा ! यतः = यस्माद्धेतोः, च = पुनः, धर्मान्वयतः—
धर्मस्य = नियमस्य, अन्वयः = परस्परसम्बन्धः, तस्मात्, मयि = बुद्धे, ते = तव,
प्रसादः = प्रसन्नता, अधिगमे = लक्ष्यप्राप्तौ, कौशलम् = दक्षता, च स्तः, अतः = अनेन
कारणेन, भूयः = पुनः, त्वयि = नन्दे, मे = मम तथागतस्य, विवक्षितम् = वक्तु-