सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

Here is the line-by-line transcription of the text from the image into Devanagari script:

आज्ञा-व्याकरणम् ] $\qquad$ अष्टादशः सर्गः $\qquad$ ३९३
हिन्दी—आप जैसे परम दयालु और हितैषी गुरु का मैं क्या कभी कुछ प्रत्युप-
कार कर सकता हूँ? आपने तो मुझे इस संसार-सागर से ठीक उसी तरह खींचकर
निकाला है, जैसे लहरों की चपेट में चूर-चूर नाव को महासागर से कोई खींचकर
निकालें ॥ ४८ ॥
ततो मुनिस्तस्य निशम्य हेतुमत् प्रहीणसर्वास्रवसूचकं वचः ।
इदं बभाषे वदतामनुत्तमो यदर्हति श्रीघन एव भाषितुम् ॥ ४९ ॥
अन्वयः—ततः तस्य हेतुमत् प्रहीणसर्वास्रवसूचकं वचः निशम्य वदताम् अनुत्तमः
मुनिः इदं बभाषे, यत् श्रीघनः एव भाषितुम् अर्हति ॥ ४९ ॥
व्याख्या—ततः = तत्पश्चात्, तस्य = बुद्धस्यानुजस्य, हेतुमत् = युक्तिसङ्गतम्, प्रही-
णसर्वास्रवसूचकम् = प्रकर्षेण = अत्यन्तेन, हीनः = रहितः, प्रहीणः, सर्वाः = सम्पूर्णाः,
आस्रवाः = दोषाः, इति सर्वास्रवाः, प्रहीणाः सर्वास्रवाः इति प्रहीणसर्वास्रवाः = विगत-
सकलचित्तावगुणाः, तेषां सूचकम् = द्योतकम्, वचः = वाणी, निशम्य = आकर्ण्य, वद-
ताम् = वक्तॄणाम्, अनुत्तमः—नास्ति = न विद्यते, उत्तमः = श्रेष्ठः, यस्मात् सः इति =
अशेषश्रेष्ठः, मुनिः = बुद्धः, इदम् = एतत्, बभाषे = उक्तवान्, यत् श्रीघनः—श्रीः =
सिद्धिः, एव धनम् = सम्पद, यस्य सः = ऐश्वर्यशाली, एव, भाषितुम् = वक्तुम्, अर्हति =
योग्योऽस्ति ॥ ४९ ॥
हिन्दी—तब उस नन्द की युक्तिसंगत उन सारी बातों को, जिन्हें सुनकर लगता
था कि उसके मन का सारा मैल घुल चुके हैं-परमवक्ता श्रेष्ठ मुनि ने यह वचन कहा,
जिसे श्रीघन बुद्ध ही कह सकते हैं ॥ ४९ ॥
इदं कृतार्थः परमार्थवित् कृती त्वमेव धीमन्नभिधातुमर्हसि ।
अतीत्य कान्तारमवाप्तसाधनः सुदैशिकस्येव कृतं महावणिक् ॥ ५० ॥
अन्वयः—धीमन् ! कृतार्थः परमार्थवित् कृती त्वमेव कान्तारम् अतीत्य अवाप्त-
साधनः महावणिक् इव सुदैशिकस्य इदं कृतम् अभिधातुम् अर्हसि ॥ ५० ॥
व्याख्या—धीमन्—धीः = बुद्धिरस्ति अस्येति तत्सम्बुद्धौ धीमन् = हे बुद्धिमान् !
कृतार्थः = पूर्णकाम, परमार्थवित् = परमतत्त्वज्ञ, कृती = शुचिव्रतः, त्वमेव = भवान् एव,
कान्तारम् = गहनकाननम्, अतीत्य = पारं गत्वा, अवाप्तसाधनः = प्राप्तोपायः, महा-
वणिक् = श्रेष्ठसार्थवाहः, इव = यथा, सुदैशिकस्य—सु = सुष्ठु, दैशिकः = उपदेशक-
स्तस्य = सुभगोपदेशकस्य, इदम् = एतत्, कृतम् = उपकारम्, अभिधातुम् = प्रशंसितुम्,
अर्हसि = समर्थोऽसि । उपमालङ्कारः ॥ ५० ॥
हिन्दी—हे बुद्धिमान् ! आपकी तरह कोई शुचिव्रत, पुण्यात्मा और परमतत्त्व को
जानने वाले व्यक्ति हीं ऐसा कह सकते हैं, जैसा गहन वन को पारकर धन पानेवाला
कोई महावणिक् ही अपने मार्गदर्शक के उपकार का बखान कर सकता है ॥ ५० ॥
अवैति बुद्धं नरदम्यसारथिं कृती यथार्हन्नुपशान्तमानसः ।
न दृष्टसत्योऽपि तथावबुध्यते पृथग्जनः किं बत बुद्धिमानपि ॥ ५१ ॥