सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

३१२ सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
यथा हि रत्नाकरमेत्य दुर्मतिर्विहाय रत्नान्यसतो मणीन् हरेत् ।
अपास्य सम्बोधिसुखं तथोत्तमं श्रमं व्रजेत् कामसुखोपलब्धये ॥ ४६ ॥
अन्वयः—यथा हि दुर्मतिः रत्नाकरम् एत्य रत्नानि विहाय असतः मणीन् हरेत्,
तथा उत्तमं सम्बोधिसुखम् अपास्य कामसुखोपलब्धये श्रमं व्रजेत् ॥ ४६ ॥
व्याख्या—यथा = येन प्रकारेण, हि = यतः, दुर्मतिः = दुर्बुद्धिः, रत्नाकरम् =
महासागरम्, एत्य = गत्वा, रत्नानि = माणिक्यानि, विहाय = त्यक्त्वा, असतः = कुत्सिताः,
मणीन् = अश्मभेदान्, हरेत् = गृह्णीयात्, तथा = तेनैव प्रकारेण, उत्तमम् = परमम्,
सम्बोधिसुखम् = समाधिसुखम्, अपास्य = परित्यज्य, कामसुखोपलब्धये—कामस्य =
विषयोपभोगस्य, सुखम् = आनन्दम्, तस्य उपलब्धिः = प्राप्तिः, तस्यै, श्रमम् = प्रयासम्,
व्रजेत् = कुर्यात् ॥ ४६ ॥
हिन्दी—जिस तरह कोई दुर्बुद्धि रत्नाकर में पहुँचकर महार्घ मणियों को छोड़कर
पत्थर चुन लाये, उसी तरह दुर्मति समाधिसुख को छोड़कर कामसुख के लिए चेष्टा
करता है ॥ ४६ ॥
अहो हि सत्त्वेष्वतिमैत्रचेतसस्तथागतस्यानुजिघृक्षुता परा ।
अपास्य यद् ध्यानसुखं मुने परं परस्य दुःखोपरमाय खिद्यसे ॥ ४७ ॥
अन्वयः—मुने ! अहो सत्त्वेषु अतिमैत्रचेतसः तथागतस्य अनुजिघृक्षुता परा यत् परं
ध्यानसुखम् अपास्य परस्य दुःखोपरमाय खिद्यसे ॥ ४७ ॥
व्याख्या—मुने = हे ऋषे ! अहो = इत्याश्चर्ये, सत्त्वेषु = प्राणिषु, अतिमैत्रचेतसः =
अतिसौहार्दमनसः, तथागतस्य = महाबुद्धस्य, अनुजिघृक्षुता = अनुग्रहीतुमिच्छा, परा =
महती, यत् परम् = अत्युत्कृष्टम्, ध्यानसुखम् = समाधिजन्यानन्दम्, अपास्य = विहाय,
परस्य = अन्यस्य, दुःखोपरमाय = कष्टोपशमनाय, खिद्यसे = क्लिश्यसे ॥ ४७ ॥
हिन्दी—आश्चर्य है कि प्राणियों के प्रति तथागत का चित्त अत्यन्त सौहार्दपूर्ण है,
अतः यही कारण है कि दूसरों पर अत्यन्त अनुग्रह करने के लिए अपना उत्कृष्ट ध्यान
सुख को छोड़ कर दूसरों का दुःख दूर करने के लिए श्रम कर रहे हैं ॥ ४७ ॥
भया नु शक्यं प्रतिकर्तुमद्य किं गुरौ हितैषिण्यनुकम्पके त्वयि ।
समुद्धृतो येन भवार्णवादहं महार्णवाच्चूर्णितनौरिवोर्मिभिः ॥ ४८ ॥
अन्वयः—किं नु अद्य मया हितैषिणि अनुकम्पके त्वयि गुरौ प्रतिकर्त्तुं शक्यम्,
येन अहं भवार्णवात् ऊर्मिभिः चूर्णितनौः महार्णवात् इव समुद्धृतः ॥ ४८ ॥
व्याख्या—किन्नु = कथन्नु, अद्य = सम्प्रति, मया = नन्देन, हितैषिणि = शिवाभि-
लाषिणि, अनुकम्पके = कारुणिके, त्वयि = भवति, गुरौ = उपदेशके, प्रतिकर्त्तुम् =
प्रतिकारं विधातुम्, शक्यम् = अहम्, समर्थं वा, येन = कारणेन, अहम् = नन्दः, भवार्ण-
वात् = संसारसागरात्, ऊर्मिभिः = तरङ्गैः, चूर्णितनौः = भग्ननावः, महार्णवात् =
महासमुद्रात्, इव = यथा, समुद्धृतः = परित्रातः । अस्मिन्नपि श्लोके उपमालङ्कार
एवेति ॥ ४८ ॥