सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)

आज्ञा-व्याकरणम् ] अष्टादशः सर्गः ३९१
व्याख्या - अथ = सम्प्रति, हि = यतः, तत्त्वम् = सारम्, सम्यक् = सुष्ठुतया,
परिगम्य = ज्ञात्वा, दोषान् = दुर्गुणान्, निर्धूय = पृथक्कृत्य, शान्तिम् = इन्द्रियासक्ति-
शून्यत्वम्, अधिगम्य = उपलभ्य, सम्प्रति = अधुना, न = नहि, स्वम् = आत्मानम्,
न = नहि, आश्रमम् = नृपाजयम्, न = नहि, तम् = पूर्वोक्तम्, जनम् = लोकम्, अर्थात्
स्वपत्नीम्, न अप्सरसः = दिव्याङ्गनाः, न देवान् = सुरान्, चिन्तयामि = विचार-
यामि ॥ ४३ ॥
हिन्दी-तत्त्वों को ठीक से समझकर, दोषों को हटाकर और शान्ति पाकर
मुझे अब न तो अपनी, न राजमहल की, न उस सुन्दरी की, न अप्सराओं की और न
देवताओं की ही चिन्ता है ॥ ४३ ॥
इदं हि भुक्त्वा शुचि शामिकं सुखं न मे मनः काङ्क्षति कामजं सुखम् ।
महार्हमप्यन्नमदेवताहृतं दिवौकसो भुक्तवतः सुधामिव ॥ ४४ ॥
अन्वयः-इदं हि शुचिः शामिकं सुखं भुक्त्वा मे मनः कामजं सुखं सुधां भुक्तवतः
दिवौकसः अदेवताहृतं महार्हम् अपि अन्नम् इव न काङ्क्षति ॥ ४४ ॥
व्याख्या-इदम् = एतत् हि = यतः, शुचिः = पवित्रः, शामिकम् = शान्ति-
सम्बन्धि, सुखम् = आनन्दम्, भुक्त्वा = उपभुज्य, मे = मम, मनः = चेतः, कामजम् =
कामोत्पन्नम्, सुखम् = आनन्दम्, सुधाम् = पीयूषम्, भुक्तवतः = उपभुज्यमानस्य,
दिवौकसः = सुराः, अदेवताहृतम्-न दैवतः अदैवतः, तैराहृतम् = सुरभिन्नप्राणिभिः
भोज्यम्, महार्हम् = अतिश्रेष्ठम्, अपि अन्नम् = सस्यम्, न = नहि, काङ्क्षति =
अभिलषति । उपमालङ्कारः ॥ ४४ ॥
हिन्दी-इस पवित्र शान्ति-सुख को भोगकर अब. मेरे मनं में कामजन्य सुख की
कोई अभिलाषा नहीं है। जैसे अमृत पीनेवाले देवताओं का मन अन्य प्राणियों द्वारा
खाये गये अन्न को चाहे वह कितना भी मूल्यवान् क्यों न हो, इच्छा नहीं करते ॥४४॥
अहोऽन्धविज्ञाननिमीलितं जगत् पटान्तरे पश्यति नोत्तमं सुखम् ।
सुधीरमध्यात्मसुखं व्यपास्य हि श्रमं तथा कामसुखार्थमृच्छति ॥ ४५ ॥
अन्वयः-अहो ! अन्धविज्ञाननिमीलितं जगत् पटान्तरे उत्तमं सुखं न पश्यति, तथा
हि सुधीरम् अध्यात्मसुखं व्यपास्य कामसुखार्थं श्रमम् ऋच्छति ॥ ४५ ॥
व्याख्या - अहो = इति खेदार्थे, अन्धविज्ञाननिमीलितम्-अन्धः विज्ञानः, तेन
निमीलितम् = अज्ञानतिमिरावृतेन, जगत् = मर्त्यलोकम्, पटान्तरे = वस्त्रान्तरे, उत्तमम् =
श्रेष्ठम्, सुखम् = हर्षम्, न पश्यति=नावलोकयति, तथा हि = तैनैव प्रकारेण हि, सुधीरम् =
स्थायिनम्, अध्यात्मसुखम् = ब्रह्मानन्दम्, व्यपास्य = परित्यज्य, कामसुखार्थम् =
विषयोपभोगार्थम्, श्रमम् = आयासम्, ऋच्छति = करोति ॥ ४५ ॥
हिन्दी-अहो ! अज्ञानान्धकार से ढँकी आँखों वाला संसार कपड़े से ढँके उत्तम
सुख को नहीं देख पा रहा है; क्योंकि स्थायी अध्यात्म सुख को छोड़ कर वह विषयोप-
भोग के लिए मेहनत करता है ॥ ४५ ॥