सौन्दरनन्द महाकाव्य (महाकवि अश्वघोष - विमला संस्कृत एवं हिन्दी व्याख्या सहित सम्पूर्ण १८ सर्ग)
Saundarananda Mahakavya of Ashvaghosha
महाकवि अश्वघोष (व्याख्याकार: आचार्य जगदीशचन्द्र मिश्र) द्वारा
पृष्ठ 444, कुल 496 में से
संदर्भ में पढ़ें३९० सौन्दरनन्दं महाकाव्यम्
व्याख्या—अहो=इत्यनुशंसायाम्, विशेषदर्शिन्—विशेषम्=असामान्यम्, द्रष्टुम्=
अवलोकनं कर्तुम्, शीलम्=स्वभावः, यस्य सः तत्सम्बुद्धौ, त्वया=भवता, विशेषेण=
विशिष्टेन, मयि=नन्दे, इयम्=एषा, अनुकम्पा=कृपा, दर्शिता=सम्पादिता, यत्
भगवन्=हे ईश्वर! कामपङ्के=प्रणयकर्दमे, निमग्नः=संलग्नः, अहम्, अकामः=
कामरहितः, संसारभयात्=जननमरणभीतेः, यातः=रक्षितः, अस्मि=भवामि ॥४०॥
हिन्दी—हे विशेष देखने वाले ! आपने मुझ पर यह विशेष दया दिखलायी है। हे
भगवन् ! मैं काम रूपी कीचड़ में डूबा था, आपने जन्म-मरण दुःख से मुझे बचा लिया
है, अब मैं इस काम रूपी कीचड़ से मुक्त हूँ ॥ ४० ॥
भ्रात्रा त्वया श्रेयसि देशिकेन पित्रा फलस्थेन तथैव मात्रा।
हतोऽभविष्यं यदि न व्यमोक्ष्यं सार्थात् परिभ्रष्ट इवाकृतार्थः ॥ ४१ ॥
अन्वयः—यदि श्रेयसि देशिकेन फलस्थेन पित्रा मात्रा तथैव भ्रात्रा त्वया अकृतार्थः
सार्थात् परिभ्रष्टः इव न व्यमोक्ष्यं हतः अभविष्यम् ॥ ४१ ॥
व्याख्या—यदि=चेत्, श्रेयसि=कल्याणे, देशिकेन=उपदेशकेन, फलस्थेन=
परिणामोत्सुकेन, पित्रा=जनकेन, मात्रा=जनन्या, तथैव=तद्वदेव, भ्रात्रा=सोदरेण,
त्वया=भवता, अहम्, अकृतार्थः=अकृतकार्यः, सार्थात्=समूहात्, परिभ्रष्टः=परि-
च्युतः, इव=यथा, न=नहि, व्यमोक्ष्यम्=अमोक्ष्यम्, तर्हि हतः=विनष्टः,
अभविष्यम्=स्याम् ॥ ४१ ॥
हिन्दी—परिणामोत्सुक माता-पिता के स्वरूप कल्याणोपदेशक मेरे बड़े भाई
आपने यदि लक्ष्य को बिना पाये ही समूह से भटके यात्री-की तरह मुझे न बचा लिया
होता तो मैं निश्चय ही विनष्ट हो जाता ॥ ४१ ॥
शान्तस्य तुष्टस्य सुखो विवेको विज्ञाततत्त्वस्य परीक्षकस्य।
प्रहीणमानस्य च निर्मदस्य सुखं विरागत्वमसक्तबुद्धेः ॥ ४२ ॥
अन्वयः—शान्तस्य तुष्टस्य विज्ञाततत्त्वस्य परीक्षकस्य विवेकः सुखः प्रहीणमानस्य
निर्मदस्य असक्तबुद्धेः च विरागत्वं सुखम् ॥ ४२ ॥
व्याख्या—शान्तस्य=प्रशान्तचित्तस्य, सन्तुष्टस्य=आनन्दोपलब्धस्य, विज्ञात-
तत्त्वस्य=लब्धसारस्य, परीक्षकस्य=संवीक्षकस्य, विवेकः=चिन्तनम्, सुखः=
हर्षकरः, भवति, प्रहीणमानस्य=दर्पहीनस्य, निर्मदस्य=निरहङ्कारस्य, असक्तबुद्धेः=
आसक्तिशून्यमतेः, च=पुनः, विरागत्वम्=वैराग्यम्, सुखम्=हर्षदं भवति ॥ ४२ ॥
हिन्दी—शान्त, संतुष्ट, तत्त्ववेत्ता एवं संवीक्षक को सहजता से विवेक होता है
और मान तथा मद रहित तथा अनासक्त बुद्धि को आसानी से वैराग्य होता है ॥४२॥
अथो हि तत्त्वं परिगम्य सम्यङ्निर्धूय दोषानधिगम्य शान्तिम्।
स्वं नाश्रमं सम्प्रति चिन्तयामि न तं जनं नाप्सरसो न देवान् ॥ ४३ ॥
अन्वयः—अथ हि तत्त्वं सम्यक् परिगम्य दोषान् निर्धूय शान्तिम् अधिगम्य सम्प्रति
न स्वम् आश्रमं, न तं जनं, न अप्सरसः, न देवान् चिन्तयामि ॥ ४३ ॥